Tài sản riêng của vợ hoặc chồng có phải phân chia khi ly hôn không

Trong quá trình giải quyết các vụ án ly hôn, việc xác định đâu là tài sản chung, đâu là tài sản riêng của vợ chồng luôn là một trong những vấn đề phức tạp và dễ phát sinh tranh chấp nhất. Việc phân chia không chỉ dựa trên tên người đứng tên trên giấy chứng nhận mà còn phụ thuộc vào nguồn gốc hình thành tài sản, công sức đóng góp và các thỏa thuận giữa hai bên. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ quy định pháp luật về việc liệu tài sản riêng của vợ hoặc chồng có phải phân chia khi ly hôn hay không.

Xác định tài sản riêng của vợ hoặc chồng khi ly hôn

Để trả lời câu hỏi về việc phân chia tài sản, trước hết cần căn cứ vào các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014.

Căn cứ pháp luật về tài sản riêng và tài sản chung

Theo quy định tại Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản riêng của vợ, chồng bao gồm:

• Tài sản mà mỗi người có trước khi kết hôn.
• Tài sản được thừa kế riêng hoặc được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân.
• Tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của vợ, chồng và các tài sản khác mà pháp luật quy định thuộc sở hữu riêng.
• Tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng là tài sản riêng của người đó.

Ngược lại, theo Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản chung của vợ chồng bao gồm thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh sử, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác trong thời kỳ hôn nhân. Đặc biệt, quyền sử dụng đất mà vợ chồng có được sau khi kết hôn là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng hoặc tặng cho riêng.

Nguyên tắc phân chia tài sản khi ly hôn

Căn cứ Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc giải quyết tài sản khi ly hôn được thực hiện theo các nguyên tắc sau:

• Ưu tiên sự thỏa thuận của vợ chồng. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ giải quyết dựa trên các yếu tố: hoàn cảnh gia đình; công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung; bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong sản xuất, kinh doanh; và lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng.
• Tài sản riêng thuộc quyền sở hữu của người đó, trừ trường hợp tài sản riêng đã được nhập vào tài sản chung. Nếu có sự sáp nhập, trộn lẫn giữa tài sản riêng và tài sản chung, khi chia tài sản, bên có yêu cầu sẽ được thanh toán phần giá trị đóng góp của mình vào khối tài sản đó.
• Tài sản chung được chia bằng hiện vật; nếu không thể chia bằng hiện vật thì chia theo giá trị. Bên nhận hiện vật có giá trị lớn hơn phải thanh toán phần chênh lệch cho bên kia.

Giải quyết tình huống cụ thể về nhà đất đứng tên một bên

Trong thực tế, nhiều trường hợp phát sinh tranh chấp khi ngôi nhà được xây dựng trên đất hoặc bằng nguồn tiền từ cha mẹ nhưng chỉ có một người đứng tên. Cần lưu ý rằng việc xác định quyền sở hữu còn phụ thuộc vào các yếu thuộc khác như phân biệt hộ gia đình và doanh nghiệp tư nhân nếu tài sản liên quan đến hoạt động kinh doanh.

Trường hợp nhà được xây dựng trước hoặc trong thời kỳ hôn nhân

Nếu ngôi nhà được hình thành từ nguồn tiền của cha mẹ tặng cho riêng hoặc có trước khi kết hôn, về nguyên tắc đây là tài sản riêng. Tuy nhiên, cần xem xét hai kịch bản:

• Nếu nhà được xây dựng trước khi kết hôn: Đây là tài sản riêng của người đứng tên. Khi ly hôn, người chồng không có quyền đòi chia ngôi nhà này.
• Nếu nhà được xây dựng trong thời kỳ hôn nhân: Người đứng tên cần chứng minh được nguồn gốc tài sản là do được tặng cho riêng hoặc từ tài sản riêng trước đó. Nếu không chứng minh được, tài sản có thể bị xem xét là tài sản chung.

Trách nhiệm thanh toán giá trị nâng cấp, sửa chữa

Dù nhà thuộc sở hữu riêng, nhưng nếu trong thời kỳ hôn nhân, người chồng có công sức đóng góp vào việc tu sửa, nâng cấp ngôi nhà, thì khi ly hôn, người chủ sở hữu có thể phải thanh toán lại phần giá trị chênh lệch do sự đóng góp đó tạo ra cho người kia. Điều này nhằm đảm bảo tính công bằng theo nguyên tắc về công sức đóng góp tại Điều 59 nêu trên.

Ngoài ra, cần lưu ý quyền lợi về chỗ ở. Theo Điều 63 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nếu nhà ở thuộc sở hữu riêng của một bên nhưng đã đưa vào sử dụng chung, khi ly hôn, người vợ hoặc chồng gặp khó khăn về chỗ ở vẫn được quyền lưu cư trong thời hạn 06 tháng kể từ ngày quan hệ hôn nhân chấm dứt, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Điều này tương tự như các quy định bảo vệ quyền lợi khi quan hệ hôn nhân khi vợ, chồng chết hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết nhằm đảm bảo ổn định đời sống.

Tranh chấp đất đai được tặng cho trước khi kết hôn nhưng chưa có giấy tờ

Một vấn đề phổ biến khác là đất được cha mẹ cho từ trước khi kết hôn nhưng đến sau khi cưới mới làm thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (Sổ đỏ).

Trong trường hợp này, việc xác định tài sản phụ thuộc vào bằng chứng về thời điểm tặng cho. Nếu có đủ căn cứ chứng minh mảnh đất được cha mẹ tặng cho riêng hai anh em trước khi kết hôn, thì đây là tài sản riêng của mỗi người. Khi ly hôn, phần diện tích tương ứng với quyền sở hữu riêng sẽ không bị chia. Tuy nhiên, nếu quá trình sử dụng đất và xây dựng nhà ở trên đó có sự đóng góp chung của vợ chồng, việc phân định ranh giới giữa đất riêng và công trình trên đất (là tài sản chung) sẽ rất phức tạp. Người dân cần tìm hiểu kỹ các quy định về hướng dẫn chia thừa kế khi đất đứng tên hộ gia đình để có phương án bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Tóm lại, tài sản riêng không mặc nhiên được tách rời hoàn toàn khỏi quá trình phân chia nếu có sự đóng góp hoặc nhập vào tài sản chung. Việc xác định nguồn gốc tài sản thông qua các văn bản tặng cho, di chúc hoặc chứng cứ về thời điểm hình thành là yếu tố then chốt để bảo vệ quyền sở hữu cá nhân khi ly hôn.