Quy định khi nhà nước thu hồi đất của hộ gia đình, cá nhân

Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Trong quá trình thực hiện quyền sử dụng đất, tại những trường hợp cần thiết hoặc khi người sử dụng đất vi phạm pháp luật, Nhà nước sẽ quyết định thu hồi đất. Để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân, pháp luật quy định việc thu hồi đất phải đi kèm với các phương án bồi thường về đất và tài sản gắn liền với đất theo đúng trình tự, quy định.

Bài viết dưới đây cung cấp các thông tin pháp lý quan trọng liên quan đến quy định thu hồi đất đối với hộ gia đình và cá nhân dựa trên khung pháp lý của Luật Đất đai 2013.

Các trường hợp Nhà nước quyết định thu hồi đất

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 16 Luật Đất đai 2013, Nhà nước thực hiện việc thu hồi đất trong các trường hợp cụ thể sau đây:

• Thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
• Thu hồi đất do người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai.
• Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo quy định của pháp luật, do người sử dụng đất tự nguyện trả lại đất hoặc đất có nguy cơ đe dọa tính mạng con người.

Khi Nhà nước thu hồi đất, nếu người sử dụng đất đáp ứng đủ điều kiện bồi thường theo Luật Đất đai 2013 thì sẽ được thực hiện bồi thường. Hình thức bồi thường về đất bao gồm việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất đã thu hồi. Trong trường hợp không có đất để bồi thường, Nhà nước sẽ bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể do Ủy ban nhân đài cấp tỉnh quyết định tại thời điểm có quyết định thu hồi.

Điều kiện được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi

Để đảm bảo quyền lợi khi thực hiện các giao dịch liên quan đến tài sản, người dân cần lưu ý các điều kiện để được bồi thường về đất bao gồm:

• Đất của hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng không phải là loại đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm.
• Đã có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất hoặc đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận theo quy định của Luật Đất đai 2013 nhưng chưa được cấp.
• Đối với trường hợp đất nông nghiệp sử dụng trước ngày 01/07/2004: Nếu hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp mà không có Giấy chứng nhận hoặc không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận thì vẫn được bồi thường đối với diện tích đất thực tế đang sử dụng (diện tích bồi thường không vượt quá hạn mức giao đất nông nghiệp theo Điều 129 Luật Đất đai 2013).

Việc xác định quyền lợi này cũng rất quan trọng trong các tranh chấp liên quan đến tài sản chung, ví dụ như khi cần hướng dẫn chia thừa kế khi đất đứng tên hộ gia đình.

Các trường hợp không được bồi thường về đất

Mặc dù pháp luật luôn ưu tiên bảo vệ quyền lợi người dân, nhưng có những trường hợp cụ thể Nhà nước thu hồi đất mà không thực hiện bồi thường về đất:

Trường hợp không được bồi thường về đất nhưng được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại:

• Đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất (ngoại trừ trường hợp đất nông nghiệp giao cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp và làm muối).
• Đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm; đất thuê trả tiền một lần nhưng được miễn tiền thuê đất (trừ trường hợp sử dụng đất theo chính sách người có công với cách mạng).
• Đất thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn.
• Đất nhận khoán để sản xuất nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản và làm muối.

Các trường hợp khác không được bồi thường về đất:

• Đất được Nhà nước giao để quản lý.
• Đất bị thu hồi do vi phạm pháp luật về đất đai.
• Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật hoặc tự nguyện trả lại (như cá nhân sử dụng đất chết không có người thừa kế, hoặc người thuê đất trả tiền hàng năm giảm/không còn nhu cầu sử dụng).
• Trường hợp đất không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận theo quy định của pháp luật.

Bồi thường thiệt hại đối với tài sản và hoạt động sản xuất kinh doanh

Căn cứ Điều 88 Luật Đất đai 201 nghiệm, khi Nhà nước thu hồi đất mà hộ gia đình, cá nhân là chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại, hoặc phải ngừng sản xuất, kinh doanh gây ra tổn thất thì sẽ được bồi thường thiệt hại.

Tuy nhiên, theo Điều 92 Luật Đất đai 2013, người sử dụng đất sẽ không được bồi thường tài sản gắn liền với đất trong các trường hợp sau:

• Vi phạm pháp luật về đất đai: Sử dụng đất sai mục đích đã bị xử phạt hành chính mà vẫn tiếp tục vi phạm; cố ý hủy hoại đất; nhận chuyển nhượng, tặng cho đất không đúng quy định; để đất bị lấn, chiếm do thiếu trách nhiệm quản lý.
• Tài sản không hợp pháp: Tài sản gắn liền với đất được tạo lập trái quy định pháp luật hoặc được xây dựng sau khi đã có thông báo thu hồi đất của cơ quan có thẩm quyền.
• Công trình không còn giá trị sử dụng: Các công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và các công trình xây dựng khác không còn khả năng sử dụng.

Việc nắm vững các quy định này giúp người dân bảo vệ tốt hơn quyền lợi của mình khi có quyết định thu hồi đất từ cơ quan Nhà nước. Trong một số trường hợp phức tạp về pháp lý liên quan đến nhân thân và tài sản, việc hiểu rõ sự phân biệt hộ gia đình và doanh nghiệp tư nhân cũng là yếu tố cần thiết để xác định đúng đối tượng thụ hưởng quyền lợi.

Để tìm hiểu chi tiết hơn, người dân nên tham khảo trực tiếp văn bản Luật Đất đai 2013 và Nghị định 47/2014/NĐ-CP về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để áp dụng chính xác vào trường hợp cụ thể của mình.

Xem thêm các chủ đề khác

• Nguyên tắc bảo vệ bà mẹ và trẻ em trong Luật Hôn nhân và gia đình
• Đăng ký kinh doanh hộ gia đình online