Chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân

Trong quan hệ hôn nhân, bên cạnh chế độ tài sản chung, pháp luật Việt Nam cũng công nhận và bảo vệ quyền sở hữu tài sản riêng của mỗi bên. Việc hiểu rõ các quy định về chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là cực kỳ quan trọng để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của vợ, chồng và các thành viên khác trong gia đình. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết các quy định pháp luật hiện hành về vấn đề này.

Căn cứ xác lập tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân

Theo quy định tại Điều 43 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, tài sản riêng của vợ, chồng bao gồm các loại tài sản sau:

• Tài sản mà mỗi bên có trước khi kết hôn;
• Tài sản được thừa kế riêng hoặc được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân;
• Tài sản được chia riêng cho vợ hoặc chồng theo quy định tại các Điều 38, 39 và 40 của Luật Hôn nhân và gia đình;
• Tài sản phục vụ nhu cầu thiết yếu của vợ, chồng và các tài sản khác mà pháp luật quy định thuộc sở hữu riêng.

Ngoài ra, các tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng được coi là tài sản riêng. Đối với hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân, việc xử lý sẽ tuân thủ theo quy định tại Khoản 1 Điều 33 và Khoản 1 Điều 40 của Luật này.

Bên cạnh đó, dựa trên các quy định liên quan đến chế độ tài sản, tài sản riêng còn bao gồm:

• Quyền tài sản đối với đối tượng sở hữu trí tuệ theo pháp luật chuyên ngành;
• Tài sản mà vợ hoặc chồng xác lập quyền sở hữu riêng thông qua bản án, quyết định của Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác;
• Các khoản trợ cấp, ưu đãi theo quy định về người có công với cách mạng và các quyền tài sản khác gắn liền với nhân thân của mỗi bên.

Quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản riêng

Về nguyên tắc, vợ chồng có quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoảng tuyệt đối đối với tài sản riêng của mình. Cụ thể, Điều 44 Luật Hôn nhân và gia đình quy định:

• Vợ, chồng có quyền tự mình thực hiện các quyền đối với tài sản riêng hoặc quyết định nhập tài sản riêng vào khối tài sản chung.
• Trong trường hợp một bên không thể tự quản lý tài sản riêng và không ủy quyền cho người khác, thì bên còn lại có quyền quản lý nhằm bảo đảm lợi ích của chủ sở hữu tài sản.
• Nghĩa vụ riêng về tài sản của mỗi bên phải được thanh toán từ chính tài sản riêng đó.
• Đặc biệt, nếu hoa lợi, lợi tức từ tài sản riêng là nguồn sống duy nhất của gia đình, thì việc định đoạt tài sản này phải có sự đồng ý của cả hai vợ chồng để đảm bảo nguyên tắc bảo vệ bà mẹ và trẻ em trong Luật Hôn tương và gia đình.

Nghĩa vụ riêng về tài sản của vợ, chồng

Song song với quyền lợi, mỗi bên cũng phải chịu trách nhiệm độc lập đối với các nghĩa vụ phát sinh từ tài sản riêng, bao gồm:

• Các nghĩa vụ tài chính có trước khi kết hôn;
• Nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản riêng (trừ trường hợp liên quan đến việc bảo quản, duy trì, tu sửa tài sản theo quy định pháp luật);
• Nghĩa vụ phát sinh từ các giao dịch do một bên xác lập mà không vì nhu cầu chung của gia đình;
• Nghĩa vụ phát sinh từ hành vi vi phạm pháp luật của chính người đó.

Quy định về việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân

Việc chia tài sản chung giữa vợ và chồng có thể được thực hiện thông qua thỏa thuận hoặc theo phán quyết của Tòa án.

Hình thức và thời điểm có hiệu lực

Thỏa thuận về việc chia tài sản chung phải được lập thành văn bản. Văn bản này có thể được công chứng hoặc chứng thực theo yêu cầu của các bên hoặc theo quy định bắt buộc của pháp luật. Nếu không thể thỏa thuận, các bên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết dựa trên các căn cứ tại Điều 59 Luật Hôn nhân và gia đình (tương tự như cách thức giải quyết trong các bản án về ly hôn, con chung khi ly hôn).

Thời điểm có hiệu lực của việc chia tài sản được xác định như sau:

• Theo thỏa thuận: Là thời điểm do vợ chồng tự nguyện thống nhất và ghi rõ trong văn bản; nếu không ghi rõ thì tính từ ngày lập văn quyết định/văn bản.
• Theo quy định hình thức: Nếu pháp luật yêu cầu giao dịch tài sản phải tuân thủ một hình thức nhất định (như công chứng), thì việc chia tài sản chỉ có hiệu lực khi đáp ứng đủ hình thức đó.
• Theo phán quyết của Tòa án: Có hiệu lực kể từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật.

Hậu quả pháp lý và sự chấm dứt hiệu lực

Việc chia tài sản chung không làm chấm dứt quan hệ hôn nhân. Sau khi chia, phần tài sản được chia và hoa lợi, lợi tức phát sinh từ đó sẽ trở thành tài sản riêng của mỗi bên (trừ khi có thỏa thuận khác). Phần tài sản còn lại không chia vẫn thuộc sở hữu chung của vợ chồng.

Vợ chồng có quyền thỏa thuận chấm dứt hiệu lực của việc chia tài sản theo quy định tại Điều 41 Luật Hôn nhân và gia đình. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các quyền và nghĩa vụ với người thứ ba phát sinh trước thời điểm chia tài sản vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý.

Trường hợp việc chia tài sản chung bị vô hiệu

Pháp luật quy định việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân sẽ bị tuyên vô hiệu nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của gia đình, hoặc quyền lợi của con chưa thành niên, con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động.
• Nhằm mục đích trốn tránh các nghĩa vụ pháp lý như: Nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng; bồi thường thiệt hại; nghĩa vụ thanh toán khi bị tuyên bố phá sản; nghĩa vụ trả nợ cho cá nhân/tổ chức; hoặc nghĩa vụ nộp thuế và các nghĩa vụ tài chính khác đối với Nhà nước.

Việc nắm rõ các quy định về tài sản sẽ giúp các bên chủ động trong việc quản lý tài sản và bảo vệ quyền lợi của mình, đặc biệt là khi có những biến động về thời kỳ hôn nhân bắt đầu từ khi nào và các giai đoạn phát sinh tài sản khác nhau trong đời sống gia đình.