Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, khái niệm di sản thiên nhiên được sử dụng để phân biệt với di sản văn hóa (vốn là những giá trị do con người tạo ra như di tích lịch kiến trúc, lịch sử). Mặc dù di sản thiên nhiên không do tác động của con người hình thành, nhưng vai trò của con người lại mang tính quyết định trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị tự nhiên này. Việc hiểu rõ các quy định về di sản thiên nhiên là nền tảng quan trọng để thực hiện vai trò của môi trường, quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường một cách hiệu quả.
Di sản thiên nhiên bao gồm những loại nào?
Theo các quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm năm 2022, di sản thiên nhiên được xác lập bao gồm các thành phần chính sau đây:
- Các khu vực thuộc phạm vi quản lý của pháp luật về đa dạng sinh học, lâm nghiệp và thủy sản như: Vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo tồn loài - sinh cảnh, khu bảo vệ cảnh quan; cùng với các danh lam thắng cảnh đã được công nhận là di sản văn hóa.
- Các di sản thiên nhiên đã được các tổ chức quốc tế chính thức công nhận.
- Các loại hình di sản thiên nhiên khác được xác lập và công nhận theo quy định cụ thể của Luật Bảo vệ môi trường.
Tiêu chí xác lập và công nhận di sản thiên nhiên
Việc xác lập, công nhận các đối tượng di sản thiên nhiên (tại điểm c khoản 1 Điều 20 Luật Bảo vệ môi trường) phải dựa trên một trong các tiêu chí cốt lõi về giá trị tự nhiên:
- Sở hữu vẻ đẹp nổi bật, độc đáo hoặc hiếm gặp của thiên nhiên.
- Có giá đoạn điển hình về quá trình tiến hóa sinh học, sinh thái; là nơi cư trú của các loài nguy cấp, quý, hiếm, đặc hữu hoặc chứa đựng hệ sinh thái đặc thù cần bảo tồn.
- Có đặc điểm nổi bật, độc đáo về địa chất, địa mạo hoặc lưu giữ các dấu tích vật chất quan trọng trong quá trình phát triển của Trái Đất.
- Đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa khí hậu, bảo vệ nguồn nước, duy trì cân bằng sinh thái và cung cấp các những quy định pháp luật về dịch vụ môi trường rừng và hệ sinh thái tự nhiên.
Quy định chi tiết về khu dự trữ sinh quyển và công viên địa chất
Dựa trên Nghị định số 08/2022/NĐ-CP Quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, các đối tượng di sản đặc thù được quy định cụ thể như sau:
1. Khu dự trữ sinh quyển
Đây là khu vực đáp ứng tiêu chí về giá trị đa dạng sinh học đặc biệt cần bảo tồn, bao gồm:
- Tập hợp các hệ sinh thái mang tính đại diện cho một vùng địa lý sinh vật nhất định.
- Có ranh giới rõ ràng để thực hiện phân vùng quản lý theo quy định của pháp luật; đảm bảo sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học với việc sử dụng dịch vụ hệ sinh thái, phát triển kinh tế - xã hội bền vững và thúc đẩy nghiên cứu khoa học.
2. Công viên địa chất
Khu vực này phải đáp ứng các tiêu chuẩn về giá trị địa chất, bao gồm:
- Có ranh giới địa lý và hành chính rõ ràng, liền khoảnh, chứa đựng tập hợp các di sản địa chất có giá trị về khoa học, giáo dục và kinh tế.
- Chứa đựng các đặc điểm minh chứng cho quá trình tiến hóa của Trái đất; là nơi hội tụ các giá trị thiên nhiên và đa dạng sinh học cần được nghiên cứu, bảo tồn và khai thác bền vững.
Trình tự, thủ tục xác lập di sản thiên nhiên khác
Để công nhận một đối tượng là di sản thiên nhiên khác, cần thực hiện đầy đủ các bước theo quy định:
- Tổ chức công tác điều tra, đánh giá khu vực dự kiến đưa vào danh mục di sản.
- Xây dựng dự án xác lập di sản thiên nhiên cụ thể.
- Tổ chức lấy ý kiến các cơ quan, tổ chức liên quan và tham vấn cộng đồng dân cư tại địa phương. Lưu ý: Đối với di sản có ranh giới trải dài trên địa bàn từ 02 tỉnh/thành phố trở lên, Bộ Tài nguyên và Môi trường sẽ chủ trì lấy ý kiến của các Bộ, cơ quan ngang Bộ và UBND cấp tỉnh liên quan.
- Thực hiện thẩm định hồ sơ dự án theo quy trình pháp luật.
- Hoàn thiện hồ sơ để trình cấp có thẩm quyền ra quyết định công nhận chính thức.
Trách nhiệm bảo vệ môi trường di sản thiên nhiên
Công tác bảo vệ môi trường di sản thiên nhiên là một nội dung trọng yếu trong quy hoạch bảo vệ môi trường quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch tỉnh. Việc quản lý cần được thực hiện thông qua các hoạt động điều tra, đánh giá và giám sát chặt chẽ để tránh các hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường.
Về trách nhiệm, mọi cơ quan, tổ chức, cộng đồng dân cư, hộ gia đình và cá nhân đều có nghĩa vụ chung tay bảo vệ di sản thiên nhiên. Ngược lại, các chủ thể tham gia vào quá trình quản lý, bảo vệ môi trường tại đây sẽ được hưởng các quyền lợi từ việc chi trả dịch vụ hệ sinh thái tự nhiên theo đúng quy định của pháp luật hiện hành.
