Tổng hợp những lưu ý không thể bỏ qua khi muốn lập di chúc

Lập di chúc là hành vi pháp lý quan trọng nhằm thể hiện ý chí của cá nhân về việc chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Để đảm bảo quyền lợi hợp pháp và tránh các tranh chấp phát sinh về thừa kế, người lập di chúc cần nắm vững các quy định pháp luật liên quan đến điều kiện chủ thể, hình thức và nội dung văn bản.

1. Điều kiện đối với người lập di chúc

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Thông qua di chúc, người để lại di sản có các quyền như: chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản; phân định phần di sản cho từng người; dành một phần tài sản để di tặng hoặc thờ cúng; giao nghĩa vụ cho người thừa kế; và chỉ định người quản lý di sản.

Tuy nhiên, không phải mọi cá nhân đều có quyền lập di chúc. Căn cứ theo Điều 625 Bộ luật Dân sự 2015, điều kiện về độ tuổi và năng lực hành vi được quy định như sau:

• Người thành niên: Là người từ đủ mười tám tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, tại thời điểm lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Người từ đủ mười lăm tuổi đến chưa đủ mười tám tuổi: Chỉ được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc này.

2. Những đối tượng không có tên trong di chúc vẫn được hưởng di sản

Mặc dù di chúc thể hiện ý chí tự nguyện của người để lại tài sản (bao gồm cả quyền truất quyền thừa kế), nhưng pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của một nhóm đối tượng đặc biệt. Căn cứ Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, ngay cả khi không có tên trong di chúc vẫn hưởng di sản, các đối tượng sau đây vẫn được hưởng ít nhất 2/3 một suất thừa kế theo pháp luật nếu họ không thuộc diện bị tước quyền:

• Con chưa thành niên của người để lại di sản;
• Cha, mẹ của người để lại di sản;
• Vợ hoặc chồng của người để lại di sản;
• Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.

Lưu ý, quy định này sẽ không áp dụng đối với những người bị tước quyền thừa kế do có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự của người để lại di sản hoặc các hành vi lừa dỗ, giả mạo, hủy hoạch di chúc nhằm chiếm đoạt tài sản.

3. Hình thức và cách thức lập di chúc

Căn cứ Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc có thể được thể hiện dưới hai hình thức chính:

• Di chúc bằng văn bản: Có thể là văn bản không có người làm chứng, văn bản có người làm chứng, hoặc văn bản có công chứng/chứng thực. Để đảm bảo tính pháp lý cao nhất, bạn nên tìm hiểu hướng dẫn viết di chúc chuẩn nhất về mặt nội dung như: ngày tháng năm lập; thông tin người lập và người nhận; mô tả chi tiết di sản; không viết tắt hay dùng ký hiệu.
• Di chúc miệng: Chỉ được sử dụng trong trường hợp tính mạng một người bị đe dọa và không thể lập văn bản. Di chúc miệng chỉ có hiệu lực trong vòng 03 tháng kể từ thời điểm lập; nếu sau 0 trình thời gian này người lập vẫn còn sống và minh mẫn thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

4. Điều kiện để di chúc được coi là hợp pháp

Theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, một bản di chúc chỉ có giá trị pháp lý khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chí:

• Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt; không bị tác động bởi các yếu tố lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép.
• Nội dung di chúc không vi phạm các điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
• Hình thức di chúc phải tuân thủ đúng quy định pháp luật.

Đặc biệt, đối với các trường hợp như người bị hạn chế về thể chất, người không biết chữ, hoặc di chúc được lập bằng tiếng nước ngoài, bắt buộc phải lập thành văn bản và có công chứng, chứng thực theo quy định.

5. Thời điểm có hiệu lực của di chúc

Căn cứ Điều 643 Bộ luật Dân quyết 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản qua đời). Tuy nhiên, cần lưu ý các trường hợp di chúc không còn hiệu lực hoặc bị thay thế:

• Di sản không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế.
• Người thừa kế chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc.
• Cơ quan, tổ chức được chỉ định làm người thừa kế không còn tồn tại.

Trong trường hợp một người lập nhiều bản di chúc khác nhau, thì khi nào di chúc có hiệu lực sẽ phụ thuộc vào văn bản được lập sau cùng. Nếu chỉ có một phần nội dung không có hiệu lực thì các phần còn lại của di chúc vẫn giữ nguyên giá trị pháp lý.

6. Thủ tục công chứng, chứng thực di chúc

Để đảm bảo tính an toàn pháp lý, việc công chứng di chúc nên được thực hiện tại các tổ chức hành nghề công chứng (Phòng công chứng, Văn phòng công chứng) hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã theo Điều 636 Bộ luật Dân sự 2015.

Hồ sơ cần chuẩn bị bao gồm:

• Phiếu yêu cầu công chứng (theo mẫu);
• Dự thảo di chúc;
• Giấy tờ tùy thân của người lập và người nhận (CCCD/Hộ chiếu, Sổ hộ khẩu...);
• Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản (Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký xe, sổ tiết kiệm...).

Trình tự thực hiện:

1. Người yêu cầu nộp hồ sơ tại cơ quan có thẩm quyền.
2. Công chứng viên tiếp nhận, kiểm tra và ghi chép lại ý chí của người lập di chúc.
3. Người lập di chúc ký hoặc điểm chỉ vào văn bản sau khi đã được giải thích rõ quyền và nghĩa vụ.
4. Công chứng viên/người có thẩm quyền ký xác nhận vào văn bản di chúc.

Lưu ý: Công chứng viên hoặc người có thẩm quyền tại UBND cấp xã không được thực hiện công chứng, chứng thực nếu họ là người thừa kế hoặc có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến nội dung di chúc.