Khi nào di chúc có hiệu lực?

Di chúc là văn bản thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Tuy nhiên, không phải mọi bản di chúc được lập ra đều ngay lập tức có giá trị pháp lý để phân chia tài sản. Để hiểu rõ về thời điểm và các điều kiện cần thiết để một bản di chúc phát sinh hiệu lực, chúng ta cần xem xét dựa trên các quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Thời điểm di chúc bắt đầu có hiệu lực

Theo quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Như vậy, về mặt thời gian, di chúc chỉ bắt đầu có hiệu lực kể từ thời điểm người để lại di chúc qua đời.

Thời điểm người có tài sản chết cũng chính là thời điểm mở thừa kế theo quy định tại Điều 611 Bộ luật Dân sự. Do đó, nếu người lập di chúc vẫn còn sống, các nội dung trong di chúc về việc chuyển giao tài sản chưa thể thực thi về mặt pháp lý.

Điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp luật

Để một bản di chúc được công nhận và có giá trị thi hành, di chúc đó phải là di chúc hợp pháp. Điều này đòi hỏi sự đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, nội dung và hình thức theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự.

Điều kiện về người lập di chúc

• Người thành niên: Có quyền lập di chúc khi minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi: Được quyền lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc và phải thực hiện dưới hình thức văn bản.
• Người bị hạn chế về thể chất hoặc không biết chữ: Việc lập di chúc phải được người làm chứng lập thành văn bản và phải được công chứng hoặc chứng thực theo quy định.

Điều kiện về di sản và người hưởng di sản

• Về di sản: Tài sản nêu trong di chúc phải còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Trong trường hợp di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần, thì phần di chúc liên quan đến phần di sản còn lại vẫn tiếp tục có hiệu quyết định.
• Về người hưởng di sản: Nếu người thừa kế theo di chúc là tổ chức hoặc cơ quan, thực thể đó phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế. Ngược lại, nếu người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc thì phần di chúc liên quan đến người đó sẽ không còn hiệu lực. Để hiểu rõ hơn về các trường hợp phức tạp khác, bạn có thể tham khảo bài viết Không có tên trong di chúc vẫn hưởng di sản khi nào?.

Điều kiện về nội dung và hình thức

Nội dung của di chúc không được vi phạm các điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Một bản di chúc đầy đủ cần bao gồm: Ngày, tháng, năm lập di chúc; họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc; họ và tên người hoặc tổ chức được hưởng di sản; thông tin chi tiết về di sản để lại và nơi có di sản.

Về hình thức, di chúc phải tuân thủ đúng quy định pháp luật. Có hai hình thức chính:

• Di chúc bằng văn bản: Có thể được công chứng, chứng lưu hoặc không, nhưng phải đảm bảo các điều kiện về nội dung và chủ thể. Trường hợp không có người làm chứng, người lập di chúc bắt buộc phải tự viết và ký vào bản di chúc. Đối với những trường hợp đặc biệt như di chúc có yếu tố nước ngoài, cần lưu ý thêm các quy định về thẩm quyền và hình thức quốc tế.
• Di chúc miệng: Chỉ được công nhận khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất 02 người làm chứng. Ngay sau đó, người làm chứng phải ghi chép lại, ký tên hoặc điểm chỉ và xác nhận chữ ký trong thời hạn 05 ngày làm việc.

Lưu ý: Di chúc không được viết tắt hoặc dùng ký hiệu; nếu có nhiều trang thì mỗi trang phải có số thứ tự và chữ ký/điểm chỉ của người lập. Nếu có sự tẩy xóa, sửa chữa, người lập hoặc người làm chứng phải ký xác nhận bên cạnh chỗ sửa đó.

Thời hạn hiệu lực và việc thay đổi di chúc

Theo Khoản 5 Điều 643 Bộ luật Dân sự, trong trường hợp một người để lại nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng mới có hiệu lực pháp luật. Người lập di chúc luôn có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ thời điểm nào khi còn minh mẫn.

Đặc biệt, nếu trong thời hiệu yêu cầu chia di sản mà phát hiện ra di chúc (dù di sản đã được chia), thì việc chia lại theo di chúc vẫn phải được thực hiện nếu có yêu cầu từ người thừa kế theo di chúc. Điều này khẳng định nguyên tắc ưu tiên phân chia di sản theo di chúc.

Thời hiệu liên quan đến di sản được quy định tại Điều 623 Bộ luật Dân sự bao gồm:

• Thời hiệu yêu cầu chia di sản: 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế. Sau thời hạn này, di sản thuộc về người đang quản lý di sản đó.
• Thời hiệu yêu cầu xác nhận quyền thừa kế hoặc bác bỏ quyền của người khác: 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.
• Thời hiệu yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết: 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

Tóm lại, di chúc có hiệu lực pháp lý kể từ khi người để lại di chúc qua đời và duy trì hiệu lực cho đến hết thời hiệu chia thừa kế theo quy định, trừ trường hợp có bản di chúc sau cùng thay thế hoặc các yếu tố làm mất hiệu lực khác theo luật định.