Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự

Trong đời sống xã hội, các quan hệ như mua bán, trao đổi tài sản, thừa kế hay tặng cho... đều được hình thành dựa trên các giao dịch dân sự. Để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia, việc hiểu rõ các điều kiện để một giao dịch có hiệu lực pháp luật là vô cùng quan trọng. Bài viết này sẽ phân tích các quy định về điều kiện có hiệu lập của giao dịch dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015.

Khái niệm giao dịch dân sự

Giao dịch dân sự được hiểu là hành vi pháp lý đơn phương hoặc hợp đồng của cá nhân, pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền, nghĩa vụ dân sự. Cụ thể:

• Hành vi pháp lý đơn phương: Là việc một chủ thể tự mình thực hiện một hành vi cụ thể theo ý chí cá nhân nhằm làm xuất hiện, thay đổi hoặc chấm dứt một quan hệ pháp luật nhất định.
• Hợp đồng: Là sự thỏa thuận giữa hai hay nhiều bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự giữa các bên đó.

Trong thực tế, hợp đồng là hình thức phổ biến nhất của giao dịch dân sự. Để một giao dịch được pháp luật công nhận và bảo vệ, chủ thể cần phải nắm vững những điều kiện cần khi giao dịch dân sự diễn ra.

Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo Bộ luật Dân sự 2015

Theo quy định tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, một giao dịch dân sự được coi là có hiệu lực khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

• Về chủ thể: Chủ thể tham gia phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập.
• Về ý chí: Các bên tham gia giao dịch dân sự phải hoàn toàn tự nguyện.
• Về nội dung và mục đích: Mục đích và nội dung của giao dịch không được vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
• Về hình thức: Trong trường hợp pháp luật có quy định cụ thể về các hình thức giao dịch dân sự (như phải lập thành văn bản, công chứng, chứng thực), thì giao dịch đó phải tuân thủ đúng hình thức đã được quy định.

So sánh quy định giữa Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Dân sự 2005

Khi xem xét sự chuyển biến pháp lý, mặc dù các điều kiện cơ bản về tính tự nguyện, nội dung và hình thức vẫn được duy trì, nhưng Bộ luật Dân sự 2015 đã có những bước tiến quan trọng so với Điều 122 của Bộ luật Dân sự 2005.

Sự thay đổi về năng lực của chủ thể

Điểm mới nổi bật nhất nằm ở cách tiếp cận về năng lực của chủ thể. Nếu như Bộ luật Dân sự 2005 chỉ quy định chung là "Người tham gia giao dịch có năng lực hành vi dân sự", thì Bộ luật Dân sự 2015 đã cụ thể hóa thành: "Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập".

Việc bổ sung thêm yếu tố "năng lực pháp luật dân sự" giúp quy định trở nên chặt chẽ hơn. Bởi lẽ, tùy vào từng loại giao dịch mà yêu cầu về năng lực pháp luật và năng lực hành vi sẽ khác nhau. Ví dụ, đối với giao dịch dân sự do người chưa thành niên thực hiện, pháp luật sẽ có những điều chỉnh đặc thù để bảo vệ quyền lợi của đối tượng này.

Phân loại năng lực hành vi dân sự

Dưới góc độ pháp lý, năng lực hành vi dân sự của một cá nhân thường được chia thành ba nhóm chính:

• Người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ: Là người từ đủ 18 tuổi trở lên, không thuộc trường hợp bị mất hoặc bị hạn chế năng lập hành vi dân sự.
• Người có năng lực hành vi dân sự chưa đầy đủ: Bao gồm người từ đủ 6 tuổi đến dưới 18 tuổi, hoặc người đủ 18 tuổi nhưng bị hạn chế năng lực hành vi dân sự. Nhóm này có thể thực hiện một số giao dịch nhất định nhằm phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày.
• Người không có năng lực hành vi dân sự: Bao gồm người dưới 6 tuổi và người đã bị Tòa án tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự. Những đối tượng này không được tự mình xác lập các giao dịch dân sự làm phát sinh quyền, nghĩa vụ.

Hệ quả khi giao dịch dân sự không đáp ứng điều kiện có hiệu lực

Khi một giao dịch dân sự thiếu một trong các điều kiện nêu trên, giao dịch đó sẽ bị coi là vô hiệu. Tùy vào tính chất vi phạm, chúng ta phân chia thành hai loại chính:

• Giao dịch dân sự vô hiệu đương nhiên: Là những giao dịch vi phạm nghiêm trọng các quy định về nội dung (vi phạm điều cấm của luật) hoặc trái đạo đức xã hội. Những giao dịch này mặc nhiên không có giá trị pháp lý từ thời điểm xác lập.
• Giao dịch dân sự vô hiệu do Tòa án tuyên bố: Là những giao dịch vi phạm các quy định khác nhưng chỉ bị mất hiệu lực khi có quyết định hoặc bản án của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền (Tòa án) theo yêu cầu của bên có quyền và lợi ích liên quan.

Việc xác định một giao dịch là vô hiệu hay không có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh, cũng như việc bảo vệ người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu.

Xem thêm các chủ đề khác

• Những điều kiện cần khi giao dịch dân sự
• Những giao dịch nào bị coi là giao dịch dân sự vô hiệu