Việc đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc thông qua đơn vị sử dụng lao động là nghĩa vụ pháp lý nhằm đảm bảo các chế độ như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động... cho người lao động. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại tình trạng doanh nghiệp chậm trễ hoặc nợ tiền đóng BHXH. Khi đó, quyền lợi của người lao động sẽ bị ảnh quyết định như thế nào?
Căn cứ theo Quyết định 595/QĐ-BHXH, người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng BHXH hàng tháng dựa trên mức tiền lương đóng BHXH của người lao động theo tỷ lệ quy định. Về thời hạn đóng, tại Điều 7 Quyết định 595 (được sửa đổi bởi khoản 13 Điều 1 Quyết định 505/QĐ-BHXH) quy định rõ:
Trường hợp doanh nghiệp chậm đóng BHXH quá thời hạn nêu trên, đơn vị sẽ vi phạm các hành vi bị nghiêm cấm tại khoản 3 Điều 17 Luật Bảo hiểm xã hội 2014. Theo quy định tại khoản 3 Điều 122 Luật Bảo hiểm xã hội, người sử dụng lao động có hành vi chậm đóng từ 30 ngày trở lên sẽ phải chịu các trách nhiệm sau:
Như vậy, về mặt pháp lý, doanh nghiệp chỉ được phép nợ BHXH trong phạm vi dưới 30 ngày. Nếu vượt quá thời hạn này, ngoài việc phải truy thu đủ số tiền gốc và lãi, doanh nghiệp còn có thể đối mặt với các hình thức xử phạt hành chính theo quy định của pháp luật hiện hành. Trong một số trường hợp nghiêm trọng, người lao động cần lưu ý về rủi ro công ty trốn đóng BHXH cho người lao động sẽ bị xử phạt như thế nào để có phương án bảo vệ quyền lợi.
Việc đóng BHXH đầy đủ là căn cứ quan trọng để cơ quan BHXH ghi nhận quá trình tham gia, làm cơ sở giải quyết các chế độ liên quan. Khi doanh nghiệp nợ tiền BHXH, người lao động sẽ đối mặt với hai rủi ro lớn sau:
Theo quy định tại khoản 73 Điều 1 Quyết định 505/QĐ-BHXH (sửa đổi bổ quyết định 595/QĐ-BHXH), nếu đơn vị sử dụng lao động chậm đóng BHYT từ 30 ngày trở lên thì phải chịu trách nhiệm theo quy định tại Điều 49 Luật Bảo hiểm y tế. Cụ thể, căn cứ khoản 9 Điều 13 Nghị định số 146/2018/NĐ-CP, giá trị sử dụng của thẻ BHYT sẽ tương ứng với số tiền thực đóng.
Do đó, khi doanh nghiệp nợ tiền BHYT từ 30 ngày trở lên, thẻ BHYT của người lao động sẽ không còn giá trị sử dụng để khám chữa bệnh. Trong trường hợp này, doanh nghiệp có trách nhiệm hoàn trả toàn bộ chi phí khám chữa bệnh cho người lao động trong phạm vi quyền lợi và mức hưởng mà lẽ ra họ được hưởng nếu thẻ vẫn có hiệu lực (theo điểm b khoản 3 Điều 49 Luật BHYT sửa đổi, bổ sung 2014).
Hầu hết các chế độ như thai sản, ốm đau hay dưỡng sức đều yêu cầu điều kiện về thời gian đóng BHXH nhất định. Việc nợ tiền sẽ trực tiếp làm gián đoạn quá trình này. Tuy nhiên, để bảo vệ người lao động, khoản 72 Điều 1 Quyết chế 505/QĐ-BHXH đã quy định:
Nếu thuộc trường hợp doanh nghiệp đủ khả năng tài chính nhưng cố tình không đóng BHXH, người lao động có quyền thực hiện các biện pháp sau để bảo vệ quyền lợi:
Trong trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính khách quan và chưa thể đóng đủ, người lao động khi nghỉ việc sẽ được cơ quan chức năng xác nhận thời gian đóng BHXH tại thời điểm đã đóng thực tế. Khi doanh nghiệp thu hồi được nguồn tiền để nộp bù, các quyền lợi này sẽ được cập nhật bổ sung vào sổ BHXH của người lao động.
Người lao động cũng nên chủ động kiểm tra quá trình tham gia của mình thông qua ứng dụng VssID hoặc liên hệ cơ quan BHXH để kịp thời phát hiện sai sót. Nếu gặp tình trạng không được trả sổ bảo hiểm xã hội khi nghỉ việc, cần thực hiện các thủ tục pháp lý ngay để tránh mất quyền lợi lâu dài. Ngoài ra, đối với những trường hợp mới bắt đầu làm việc, người lao động cần nắm rõ quy trình đăng ký bảo hiểm xã hội lần đầu để đảm bảo quyền lợi được thiết lập ngay từ đầu.
