Quản lý chất thải nguy hại (CTNH) là một trong những hoạt động trọng yếu nhằm bảo vệ hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Việc tuân thủ các quy định pháp luật về phân loại, lưu giữ và vận chuyển chất thải này không chỉ là trách nhiệm của doanh nghiệp mà còn là yêu cầu bắt buộc để ngăn ngừa các rủi ro môi trường nghiêm trọng.
Quy định của pháp luật về quản lý chất thải nguy hại
Yêu cầu chung về quản lý chất thải
Theo các quy định hiện hành, trách nhiệm của các chủ thể liên quan trong chuỗi quản lý chất thải được xác định cụ thể như sau:
- Trách nhiệm của chủ nguồn thải: Chủ nguồn thải CTNH và chất thải rắn công nghiệp thông thường có nghĩa vụ thực hiện tái sử dụng, tái chế, xử lý hoặc thu hồi năng lượng từ chất lưu chất thải. Trong trường hợp không tự thực hiện được, phải chuyển giao cho các cơ sở có chức năng và có giấy phép môi trường phù hợp.
- Công tác phân định chất thải: Chủ nguồn thải có trách nhiệm kiểm soát, phân định rõ ràng giữa chất thải nguy hại và chất thải rắn công nghiệp thông thường. Quá trình này cần được thực hiện thông qua việc lấy mẫu và phân tích bởi các cơ sở có đủ năng lực theo quy định pháp luật. Sau khi phân định, chất thải phải được quản lý nghiêm ngặt theo đúng tính chất của chúng.
- Trách nhiệm trong vận chuyển: Các tổ chức, cá nhân tham gia vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt, CTNH và chất thải rắn công nghiệp thông thường phải đảm bảo vận chuyển đến đúng cơ sở có chức năng xử lý hoặc chuyển giao cho đơn vị trung gian có giấy phép môi trường phù hợp.
Khai báo, phân loại, thu gom và lưu giữ chất thải nguy hại
Quy trình quản lý tại nguồn được quy định chặt chẽ nhằm tránh thất thoát hoặc nhầm lẫn giữa các nhóm chất thải:
- Công tác khai báo: Chủ nguồn thải phải thực hiện khai báo khối lượng và loại CTNH phát sinh trong hồ sơ đề nghị cấp giấy phép môi trường (theo Điều 28 Nghị định số 08/2022/NĐ-CP) hoặc trong nội dung đăng ký môi trường (theo quy định tại Điều 22 Thông tư 02/2022/TT-BTNMT).
- Phân loại và lưu giữ: Việc phân loại CTNH phải được thực hiện ngay từ thời điểm đưa vào khu vực lưu giữ tại cơ sở hoặc khi chuyển giao cho đơn vị dịch vụ. Tuy nhiên, nếu cơ sở có chức năng tái chế, xử lý hoặc thu hồi năng lượng theo đúng nội dung giấy phép đã cấp, chủ nguồn thải có thể lựa chọn phân loại hoặc không phân cần phân loại tùy theo quy trình kỹ thuật của mình.
- Tiêu chuẩn bao bì đựng chất thải: Bao bì (vỏ cứng hoặc vỏ mềm) phải đảm bảo các điều kiện: Lưu giữ an toàn, không bị hư hỏng, rách vỡ; Bao bì mềm phải được buộc kín, bao bì cứng phải có nắp đậy để ngăn chặn sự rò rỉ hoặc bay hơi; Đối với chất thải lỏng, bùn thải hoặc các thành phần dễ bay hơi: Phải chứa trong bao bì cứng với dung tích không vượt quá 90% hoặc mức chứa cao nhất cách giới hạn trên của bao bì là 10 cm.
Yêu cầu kỹ thuật đối với phương tiện vận chuyển chất thải nguy hại
Để đảm bảo an toàn trong quá trình di chuyển, các phương tiện và thiết bị lưu chứa phải đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt:
- Thiết bị lưu chứa: Các thiết bị lắp cố định hoặc tháo rời trên phương tiện vận chuyển phải tuân thủ quy định tại khoản 2 Điều 36 Thông tư 02/2022/TT-BTNMT.
- Quy định đặc thù cho từng loại xe: Xe tải thùng hở: Phải có bạt phủ kín để che nắng, mưa, tránh tác động của thời tiết trong suốt quá trình thu gom và vận chuyển. lưu chứa chất thải lỏng hoặc bùn thải dạng nhão phải có biện pháp kiểm soát hiện tượng bay hơi. Xe mô tô, xe gắn máy: Thùng chứa phải được gắn chặt trên giá để hàng (phía sau vị trí lái) và kích thước thùng chứa phải tuân thủ các quy định về an toàn giao thông đường bộ.
Thực trạng pháp luật về quản lý chất thải nguy hại
Mặc dù hệ thống văn bản pháp luật đã tạo ra khung pháp lý tương đối đầy đủ, song thực tế triển khai vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần khắc phục:
- Các quy định về yêu cầu kỹ thuật và quy trình quản lý đối với phương tiện, thiết lập thiết bị thu gom, vận chuyển CTNH đôi khi còn chưa rõ ràng, gây khó khăn trong việc giám sát và xác định vi phạm.
- Nghĩa vụ phân loại và thu gom của các chủ thể liên quan vẫn còn mang tính chung chung, chưa bao quát hết các kịch bản phát sinh thực tế tại các khu công nghiệp.
- Chính sách ưu đãi về thuế, phí dành cho các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ quản lý CTNH còn hạn chế. Điều này làm giảm động lực đầu tư vào công nghệ xử lý hiện đại, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường do lượng chất thải bị ứ đọng, không được xử lý kịp thời.
Xử lý vi phạm hành chính liên quan đến chất thải nguy hại
Hành vi vi phạm về quản lý CTNH sẽ bị xử phạt nghiêm khắc tùy theo mức độ và tính chất của hành vi:
- Mức phạt từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng: Áp dụng cho các lỗi về báo cáo như không lập hoặc gửi báo cáo quản lý CTNH định kỳ/đột xuất sai quy định; kê khai không đầy đủ trong chứng từ; hoặc không báo cáo việc lưu giữ CTNH quá 06 tháng khi chưa tìm được đơn vị xử lý phù hợp.
- Mức phạt từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng: Áp dụng cho hành vi không lưu trữ chứng từ, báo cáo hoặc các hồ sơ liên quan đến quản lý CTNH; không thực hiện đúng quy trình thu gom, lưu giữ theo quy định.
- Mức phạt từ 20.000.000 đồng đến 30.000.000 đồng: Áp dụng cho việc không kê khai chứng từ trực tuyến trên hệ thống của Tổng cục Môi trường hoặc không thông báo bằng văn bản khi chấm dứt hoạt động phát sinh CTNH sau 06 tháng.
- Mức phạt từ 30.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng: Áp dụng cho hành vi không thực hiện đăng ký hoặc đăng ký lại chủ nguồn thải CTNH theo quy định pháp luật.
- Mức phạt từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng: Áp dụng cho các lỗi nghiêm trọng như không ký hợp đồng với đơn vị có giấy phép phù hợp; không phân định, phân loại đúng khối lượng chất thải; không đóng gói, bảo quản trong bao bì đạt chuẩn hoặc bố trí khu vực lưu giữ không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật.
- Xử phạt hành vi để lẫn chất thải: Việc để lẫn CTNH khác loại hoặc lẫn CTNH với chất thải sinh hoạt/công nghiệp thông thường sẽ bị xử phạt cảnh cáo (nếu vi phạm lần đầu) hoặc phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 40.000.000 đồng tùy vào khối lượng và tính chất của sự pha trộn.
Việc nắm vững các tiêu chuẩn môi trường theo quy định của pháp luật hiện hành là yếu tố then chốt để các tổ chức, cá nhân thực hiện đúng trách nhiệm, tránh các rủi ro pháp lý và bảo vệ môi trường bền vững.
