Đánh giá môi trường chiến lược

Đánh giá môi trường chiến lược

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường, việc thiết lập các công cụ quản lý bền vững là vô cùng cấp thiết. Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã tạo nên một bước ngoặt quan trọng khi chính thức hóa quy định về Đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC). Đây được xem là công cụ then chốt trong việc quản lý, dự báo và lồng ghép các giải pháp bảo vệ môi trường vào quá trình hoạch định chính sách cấp cao.

Khái niệm về Đánh giá môi trường chiến lược

Mặc dù khái niệm ĐMC có sự tiếp cận đa dạng tùy theo từng quốc gia và tổ chức quốc tế, nhưng tại Việt Nam, nội dung này đã được luật hóa cụ thể. Theo quy định tại Khoản 5 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường 2020, báo cáo đánh giá môi trường chiến lược là quá trình thực hiện các công việc sau:

• Nhận dạng và dự báo xu hướng của các vấn đề môi trường chính.
• Tạo cơ sở khoa học để tích hợp, lồng ghép các giải pháp bảo vệ môi trường vào trong các văn bản chính sách, chiến lược và quy hoạch.

Nguyên tắc tiến hành ĐMC

Một trong những điểm quan trọng nhất trong công tác này là nguyên tắc thực hiện đồng thời. Theo Khoản 1 Điều 26 Luật Bảo vệ môi trường 2020, việc tiến hành ĐMC phải tuân thủ nguyên tắc "đi song song". Điều này có nghĩa là quá trình ĐMC được triển khai đồng thời với quá trình xây dựng chiến lược, quy hoạch hoặc kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, phát triển ngành và lĩnh vực. Việc thực hiện sớm giúp các yếu tố môi trường trở thành một phần không thể tách rời của quyết định đầu tư và phát triển.

Đối tượng phải thực hiện đánh giá môi trường chiến lược

Pháp luật quy định cụ thể các đối tượng thuộc phạm vi điều chỉnh của ĐMC nhằm đảm bảo kiểm soát rủi ro từ cấp vĩ mô, bao gồm:

• Các chiến lược khai thác và sử dụng tài nguyên ở cấp quốc gia.
• Hệ thống quy hoạch mang tính chất nền tảng như: Quy hoạch tổng thể quốc gia; Quy hoạch không gian biển quốc gia; Quy hoạch sử dụng đất quốc gia; Quy hoạch vùng; Quy hoạch tỉnh; Quy hoạch đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt.
• Các chiến lược phát triển ngành, lĩnh vực ở quy mô quốc gia hoặc cấp vùng; các quy hoạch ngành quốc gia và các quy hoạch có tính chất kỹ thuật, chuyên ngành mà Chính phủ quy định là có tác động lớn đến môi trường.

Nội dung đánh giá môi trường chiến lược

Tùy vào đối tượng là "chiến lược" hay "quy hoạch" mà nội dung đánh giá sẽ có những trọng tâm khác nhau:

Đối với chiến lược

• Đánh giá mức độ phù hợp của các chính sách liên quan đến bảo vệ môi trường trong chiến lược so với các mục tiêu phát triển bền vững, quan điểm bảo vệ môi trường quốc gia và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
• Đề xuất các phương án điều chỉnh, hoàn thiện nội dung chiến lược nhằm đảm bảo tính tương thích giữa phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường theo quy định của pháp luật.

Đối với quy hoạch

Nội dung đánh giá quy hoạch đòi hỏi sự chi tiết và kỹ thuật cao hơn, bao gồm:

• Xác định các thành phần môi trường và di sản thiên nhiên có khả năng bị tác động bởi quy hoạch.
• Đánh giá sự phù hợp của mục tiêu quy hoạch với Quy hoạch bảo vệ môi trường quốc gia, quy hoạch vùng và quy mô tỉnh.
• Nhận dạng các vấn đề môi trường chính (cả tích cực và tiêu cực) và dự báo xu hướng biến đổi của chúng dưới tác động của quy hoạch.
• Phân tích tác động của biến đổi khí hậu đến việc thực hiện quy hoạch.
• Kết quả tham vấn ý kiến các bên có liên quan và đưa ra các giải pháp khắc phục, kiến nghị phương hướng bảo vệ môi trường trong quá trình triển khai thực tế.

Mục đích, ý nghĩa và vai trò của ĐMC

ĐMC không chỉ đơn thuần là một thủ tục hành chính mà còn mang tính khoa học sâu sắc. So với quy định của pháp luật về đánh giá tác động môi trường (thường áp dụng cho dự án cụ thể), ĐMC đóng vai trò ở tầm vĩ mô:

• Mục đích: Gắn kết các khía cạnh môi trường vào quá trình ra quyết định chiến lược; cung cấp thông tin toàn diện về xu hướng biến đổi môi trường để dự báo chính xác các tác động có thể xảy ra.
• Ý nghĩa: Đảm bảo tính khả thi và bền vững của các quyết định phát triển, giúp lồng ghép hiệu quả các yếu tố môi trường vào mọi khâu của quá trình hoạch định.
• Vai trò: Đóng vai trò là cơ sở lập luận (biện hộ) cho các quyết định chiến lược và là cơ chế để lồng ghép hài hòa giữa ba trụ cột: Kinh tế - Xã hội - Môi trường.

Lợi ích của việc thực hiện ĐMC

Việc triển khai tốt công tác ĐMC mang lại những lợi ích thiết thực cho quản lý nhà nước và cộng đồng:

• Nâng cao chất lượng dự án: Kết quả ĐMC là tiền đề để định hướng chính xác hơn cho công tác đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của các dự án đầu tư cụ thể trong cùng ngành hoặc vùng, giúp nâng cao hiệu quả quản lý từ gốc.
• Thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng: Quy trình ĐMC tạo điều kiện để huy động sự đóng góp ý kiến của công chúng, các tổ chức phi chính phủ và cơ quan chính quyền, từ đó gia tăng sự đồng thuận xã hội đối với các chủ trương phát triển.
• Đảm bảo phát triển bền vững: Đây là công cụ hữu hiệu nhất để lồng ghép các yêu cầu về bảo vệ môi trường vào quá trình xây dựng chính sách, kế hoạch, nhằm đảm bảo không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế ngắn hạn.

Tóm lại, Đánh giá môi trường chiến lược đang ngày càng được nhìn nhận rộng rãi hơn. Nó không chỉ là sự nâng tầm của việc đánh giá tác động môi trường lên cấp độ chính sách, mà còn là công cụ quản trị hiện đại giúp lồng ghép các yêu cầu bảo vệ môi trường vào toàn bộ tiến trình phát triển quốc gia, góp phần quan trọng vào mục tiêu phát triển bền vững.