Quy định về chế độ tài sản chung của vợ chồng

Trong quan hệ hôn nhân, việc xác định chế độ tài sản giữa vợ và chồng là nội dung trọng yếu nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của các bên cũng như sự ổn định của gia đình. Việc phân định rõ ràng giữa tài sản chung và tài sản riêng không chỉ giúp tránh các tranh chấp phát sinh trong thời kỳ hôn nhân mà còn là cơ sở để giải quyết các vấn đề về nghĩa vụ tài chính, thừa kế hoặc khi có biến cố về nhân thân như quan hệ hôn nhân khi vợ, chồng chết hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết.

Căn cứ pháp lý áp dụng

Các quy định về chế độ tài sản của vợ chồng được điều chỉnh bởi các văn bản pháp luật sau:

• Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014;
• Nghị định số 126/2014/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hôn nhân và gia đình.

Chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định

Chế độ tài sản theo luật định được áp dụng trong trường hợp vợ chồng không lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận hoặc có thỏa thuận nhưng thỏa thuận này bị Tòa án tuyên bố vô hiệu. Theo quy định, tài sản chung của vợ chồng bao gồm:

• Thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh; hoa lợi, lợi tức phát quyết sinh từ tài sản riêng và các thu nhập hợp pháp khác được hình thành trong thời kỳ hôn nhân.
• Tài sản mà vợ chồng được thừa kế chung hoặc được tặng cho chung.
• Các tài sản khác mà vợ chồng thỏa thuận là tài sản chung.
• Quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc hình thành từ giao dịch bằng tài sản riêng.

Đáng chú ý, trong trường hợp không có đủ căn cứ để chứng minh một tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng của mỗi bên, thì pháp luật mặc định coi đó là tài sản chung.

Quyền và nghĩa vụ đối với tài sản chung

Về nguyên tắc, vợ chồng bình đẳng trong việc tạo lập, chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản chung. Việc thực hiện các quyền này không phân biệt giữa lao động có thu nhập và lao động trong gia đình. Tuy nhiên, pháp luật quy định việc định đoạt tài sản chung phải được sự thỏa thuận bằng văn bản của cả hai vợ chồng đối với các loại tài sản quan trọng như: bất động sản; động sản phải đăng ký quyền sở hữu; hoặc tài sản đang là nguồn thu nhập chính của gia đình.

Đối với việc đăng ký quyền sở hữu, trường hợp pháp luật yêu cầu đăng ký thì giấy chứng nhận quyền sở hữu/quyền sử dụng đất phải ghi tên cả hai vợ chồng, trừ khi có thỏa thuận khác. Đặc biệt, đối với nhà ở là nơi cư trú duy nhất của vợ chồng, mọi giao dịch liên quan đến việc xác lập, thực hiện hoặc chấm dứt đều phải có sự đồng ý của cả hai bên.

Nghĩa vụ chung về tài sản

Vợ chồng cùng chịu trách nhiệm đối với các nghĩa vụ sau:

• Các giao dịch do vợ chồng cùng thỏa thuận xác lập.
• Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại mà pháp luật quy định cả hai phải cùng chịu trách nhiệm.
• Nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung hoặc để đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình.
• Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do con gây ra theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận

Pháp luật hiện hành tôn trọng quyền tự quyết của các bên thông qua việc lập văn bản thỏa thuận về chế độ tài sản. Thỏa thuận này phải được lập trước khi kết hôn, bằng hình thành văn bản có công chứng hoặc chứng thực và có hiệu lực kể từ ngày đăng ký kết hôn.

Nội dung thỏa thuận có thể linh hoạt theo các phương án:

• Xác định rõ danh mục tài sản nào là chung, tài sản nào là riêng.
• Quy định tất cả tài sản có được trước và trong hôn nhân đều là tài sản chung.
• Quy định không có tài sản chung, mọi tài sản hình thành đều thuộc sở hữu riêng của người có được tài sản đó.

Nội dung thỏa thuận cơ bản phải bao gồm việc phân định quyền, nghĩa vụ đối với tài sản và các quy tắc về giao dịch liên quan. Điều này giúp các bên chủ động trong quản lý tài sản, đặc biệt là khi cần giải quyết các vấn đề phức tạp như bản án về ly hôn, con chung khi ly hôn và phân chia tài sản sau này. Trong một số trường hợp đặc biệt liên quan đến sự thay đổi nhân thân như khi vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố là đã chết, việc có một chế độ tài sản rõ ràng sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi cho người còn lại và các con.

Tài sản riêng của vợ chồng

Tài sản riêng bao gồm:

• Tài sản mà mỗi bên có trước khi kết hôn.
• Tài sản được thừa kế riêng hoặc được tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân.
• Tài sản được chia riêng cho vợ hoặc chồng theo quy định pháp luật.
• Tài sản được hình thành từ tài sản riêng của mỗi bên.