Khi nào được miễn trách nhiệm hình sự

Tìm hiểu về các trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật

Trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam, chế định miễn trách nhiệm hình sự đóng vai trò quan trọng, thể hiện tính nhân đạo của Nhà nước đối với người phạm tội. Việc áp dụng miễn trách nhiệm hình sự không chỉ nhằm mục đích khoan hồng mà còn hướng tới việc giáo dục, cải tạo người lầm lỗi khi thấy rằng việc truy cứu trách nhiệm không còn cần thiết cho xã hội.

Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), phạm vi áp dụng miễn trách nhiệm hình sự đã có những thay đổi đáng kể so với các giai đoạn trước đó. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, cần phân biệt rõ hai nhóm trường hợp: đương nhiên được miễn và có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

Miễn trách nhiệm hình sự là gì?

Miễn trách nhiệm hình sự là một chế định pháp lý áp dụng đối với người đã thực hiện hành vi có dấu hiệu của tội phạm nhưng do đáp ứng các điều kiện nhất định theo quy định của pháp luật, cơ quan tiến hành tố tụng quyết định không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với họ. Về bản chất, mặc dù hành vi của cá nhân đã thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng vì những lý do khách quan hoặc chủ quan mang tính nhân đạo, người đó được miễn trừ khỏi các hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm.

Các trường hợp đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự

Đây là trường hợp người phạm tội sẽ được xem xét miễn trách nhiệm hình sự mà không cần kèm theo các điều kiện đánh giá phức tạp khác, khi hành vi hoặc tình trạng pháp lý của họ rơi vào các căn cứ cụ thể do luật định. Cụ thể bao gồm:

• Tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội: Theo quy định tại Điều 16 Bộ luật Hình sự, người tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự về tội định phạm. Đây là trường hợp người phạm tội tự mình dừng việc thực hiện hành vi phạm tội khi không có bất kỳ trở ngại khách quan nào ngăn cản họ tiếp tục thực hiện đến cùng.
• Thay đổi chính sách, pháp luật: Trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử, nếu pháp luật thay đổi chính sách khiến cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa, người thực hiện hành vi đó sẽ được miễn trách nhiệm hình sự. Ví dụ, khi một số tội danh bị bãi bỏ khỏi Bộ luật Hình sự (như các tội về tảo hôn hay hoạt động phỉ trước đây), thì những hành vi này không còn bị coi là tội phạm và người thực hiện sẽ đương nhiên được miễn trách nhiệm.
• Có quyết định đại xá: Khi Quốc hội ban hành quyết định đại xá nhân các sự kiện trọng đại của đất nước, những người thuộc đối tượng được nêu trong văn bản đại xá sẽ được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu đã bị khởi tố hoặc xét xử thì phải đình chỉ vụ án; nếu đã chấp hành xong hình phạt thì được coi là không có án tích.
• Người nhận làm gián điệp nhưng tự thú: Theo khoản 4 Điều 110 Bộ luật Hình sự, người đã nhận làm gián điệp nhưng không thực hiện nhiệm vụ được giao, đồng thời tự thú và thành khẩn khai báo với cơ quan có thẩm quyền thì đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự.

Việc xác định một hành vi là tội phạm hay không còn phụ thuộc vào yếu tố độ tuổi, vì độ tuổi để chịu trách nhiệm hình sự và trách nhiệm hành chính là hai phạm vi pháp lý khác nhau.

Các trường hợp có thể được miễn trách nhiệm hình sự

Khác với trường hợp đương nhiên, nhóm này đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá toàn diện các tình tiết của vụ án để quyết định việc miễn hay không. Các căn cứ bao gồm:

Do chuyển biến của tình hình

Trong quá trình điều tra, truy tố hoặc xét xử, nếu do sự thay biến khách quan của tình hình xã hội mà hành vi phạm tội không còn gây nguy hiểm cho xã hội nữa, người phạm tội có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Cần lưu ý rằng căn cứ này khác với việc thay đổi chính sách pháp luật; đây là sự thay đổi về thực tế đời sống khiến tính nguy hiểm của hành vi bị triệt tiêu.

Do tình trạng sức khỏe (bệnh hiểm nghèo)

Khi người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo dẫn đến không còn khả năng gây nguy hiểm cho xã hội nữa, cơ quan chức năng có thể xem xét miễn trách nhiệm hình sự. Các bệnh lý như ung thư, nhồi máu cơ tim lần đầu, hay teo cơ tiến triển... thường được đưa vào danh mục xem xét theo các quy định liên quan. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là việc tình trạng bệnh tật đó đã làm mất đi khả năng gây nguy hiểm cho xã hội của người phạm tội.

Do tự thú và lập công lớn

Người phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện: trước khi hành vi bị phát giác, người đó đã tự thú, khai báo rõ ràng sự việc, góp phần hiệu quả vào việc điều tra tội phạm, đồng thời nỗ lực hạn chế tối đa hậu quả của tội phạm. Ngoài ra, việc có lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt được Nhà nước và xã hội thừa nhận cũng là một căn cứ quan trọng để xem xét miễn trách nhiệm.

Trong quá trình tố tụng, nếu người phạm tội chỉ mới dừng lại ở giai đoạn chuẩn bị thực hiện hành vi, cần phân biệt rõ với các trường hợp trách nhiệm hình sự khi chuẩn bị phạm tội để có cái nhìn chính xác về mức độ xử lý của pháp luật.

Do đã khắc phục hậu quả và được người bị hại chấp nhận

Đối với các trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm nghiêm trọng do vô ý gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tài sản... nếu người phạm tội đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại (hoặc đại diện hợp pháp của họ) tự nguyện bồi thường, xin giảm nhẹ hoặc không yêu cầu xử lý, thì có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự.

Việc hiểu rõ các quy định về căn cứ miễn trách nhiệm hình sự giúp người dân nắm vững quyền lợi và nghĩa vụ của mình trước pháp luật, đồng thời thấy được tính nhân văn trong chính sách hình sự của Nhà nước Việt Nam.