Bốn tiếp viên hàng không được trả tự do theo đúng quy định của Luật Tố tụng. Do chưa đủ căn cứ khởi tố bị can nên bốn tiếp viên hàng không chỉ có thể bị tạm giữ tối đa 09 ngày, chỉ khi các đối tượng là bị can mới có thể áp dụng các biện pháp ngăn chặn khẩn cấp khác. Cơ quan tiến hành tố tụng có thể đang gặp nhiều khó khăn trong việc thu thập, bảo quản các nguồn chứng cứ là dữ liệu điện tử có yếu tố nước ngoài.
Vụ việc 04 nữ tiếp viên hàng không của hãng Vietnam Airlines liên quan đến hành vi vận chuyển hơn 11kg ma túy từ Pháp về Việt Nam đã thu hút sự chú ý lớn từ dư luận. Việc Cơ quan Cảnh sát điều tra - Công an TP.HCM ra quyết định trả tự do cho các đối tượng này gây ra nhiều luồng ý kiến trái chiều. Để hiểu rõ bản chất pháp lý, cần xem xét dựa trên các căn cứ về chứng cứ và cấu thành tội phạm theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự tại thời điểm đó.
Vào ngày 23/03/2023, Cơ quan Cảnh sát điều tra - Công an TP.HCM đã ra quyết định trả tự do cho 04 nữ tiếp viên hàng không. Quyết định này được đưa ra sau khi các cơ quan chức năng tiến hành họp, đánh giá toàn diện tài liệu, chứng cứ thu thập được và đối chiếu với các quy trình tố tụng hiện hành.
Theo nội dung vụ việc, trong quá trình lưu trú tại Pháp, 04 nữ tiếp viên đã nhận vận chuyển một lượng hàng hóa tiêu dùng bao gồm 327 tuýp kem đánh răng và 17 chai nước súc miệng về Việt Nam qua sân bay Tân Sơn Nhất. Tuy nhiên, thực tế kiểm tra cho thấy trong số hàng hóa này có chứa 11,4kg ma túy. Qua quá trình điều tra ban đầu:
Để xem xét liệu một hành vi có cấu thành tội phạm hay không, đặc biệt là tội danh "Vận chuyển trái phép chất ma túy", cần phải phân tích kỹ lưỡng mặt chủ quan của lỗi. Căn cứ theo quy định tại Điều 10 Bộ luật Hình sự 2015, người phạm tội thực hiện hành vi với lỗi cố ý (bao gồm lỗi cố ý trực tiếp hoặc lỗi cố ý gián tiếp) khi nhận thức rõ tính nguy hiểm cho xã hội nhưng vẫn mong muốn hoặc để mặc hậu quả xảy ra.
Trong vụ án này, nếu các tài liệu và chứng cứ thu thập được không thể chứng minh được 04 nữ tiếp viên biết rõ bên trong các tuýp kem đánh răng có chứa ma túy, tức là không đủ yếu tố về mặt nhận thức và ý chí nhằm mục đích vận chuyển chất cấm, thì chưa đủ căn cứ để xác định tội phạm. Việc thiếu hụt bằng chứng chứng minh "mặt chủ quan" chính là rào cản lớn nhất trong việc khởi tố bị can đối với các đối tượng này.
Trong các vụ án hình sự phức tạp, việc xác định khi nào được miễn trách nhiệm hình sự hoặc không đủ căn cứ khởi tố phụ thuộc rất lớn vào tính toàn vẹn của các chứng cứ liên quan đến ý chí người phạm tội. Nếu không thể chứng minh được sự thỏa thuận về việc vận chuyển ma túy, cơ quan tố tụng không thể áp đặt tội danh dựa trên hành vi khách quan đơn thuần.
Một khía cạnh quan trọng khác cần xem xét là giá trị của các tin nhắn trao đổi. Theo Điều 99 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, dữ liệu điện tử được hiểu là các ký hiệu, chữ viết, hình ảnh, âm thanh... được tạo ra và lưu trữ bằng phương tiện điện tử. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa "nguồn chứng cứ" và "chứng cứ".
Căn cứ theo Điều 86 và Điều 87 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, dữ liệu điện tử mới chỉ được ghi nhận là một nguồn chứng cứ. Để trở thành chứng cứ hợp pháp dùng làm căn cứ buộc tội, các dữ liệu này phải đảm bảo tính khách quan, tính nguyên vẹn và được thu thập đúng trình tự, thủ tục luật định. Trong vụ việc này, việc xác thực các tin nhắn từ Pháp gặp nhiều khó khăn do:
Việc Cơ quan Điều tra ra quyết định trả tự do cho 04 nữ tiếp viên có thể được giải thích dựa trên quy định tại Khoản 3 Điều 118 Bộ luật Tố tụng Hình sự. Theo đó, trong thời hạn tạm giữ, nếu cơ quan điều tra nhận thấy không đủ căn cứ để khởi tố bị can (do thiếu chứng cứ về mặt chủ quan hoặc chưa xác minh được nguồn gốc thực sự của hàng hóa), thì bắt buộc phải trả tự do cho người bị tạm giữ.
Trong bối cảnh này, khi các tài liệu thu thập được (tin nhắn trao đổi về việc vận chuyển kem đánh răng) chưa đủ sức nặng để chứng minh các đối tượng biết rõ có ma túy bên trong, và việc xác minh qua kênh quốc tế chưa hoàn tất, cơ quan tố tụng không thể duy trì tình trạng tạm giữ. Điều này nhằm đảm bảo quyền con người và tránh việc áp dụng sai lầm các
hình phạt được quy định tại Bộ luật Hình sự
khi chưa đủ căn cứ pháp lý vững chắc.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc trả tự do tại thời điểm này không đồng nghĩa với việc kết thúc vụ án. Cơ quan điều tra vẫn đang tiếp tục mở rộng điều tra và xác minh các đối tượng liên quan nhằm làm rõ toàn bộ bản chất sự việc. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào việc liệu các chứng cứ mới có chứng minh được ý chí chủ quan của các nghi phạm hay không.
