Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung 2017 ngoài xóa bỏ một số tội danh thì có mở rộng phạm vi áp dụng miễn truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) không chỉ thực hiện việc bãi bỏ một số tội danh mà còn mở rộng phạm vi áp dụng các trường hợp miễn truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc hiểu rõ các căn cứ pháp lý này là cần thiết để xác định tính chất pháp lý của hành vi và quyền lợi của người liên quan trong quá trình tố tụng.
Theo quy định tại Điều 29 Bộ luật Hình sử 2015, có những trường hợp cá nhân sẽ được đương nhiên miễn trách nhiệm hình sự mà không cần xét đến các yếu tố về tính chất nguy hiểm của hành vi tại thời điểm xét xử. Các căn cứ bao gồm:
Bên cạnh đó, một số trường hợp cụ thể khác cũng được xem xét miễn trách nhiệm hình sự dựa trên tính chất tự nguyện và thành khẩn của người thực hiện hành vi, như:
Khác với trường hợp đương nhiên, nhóm này phụ thuộc vào quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng dựa trên các yếu tố về nhân thân, hậu quả và thái độ sau khi phạm tội. Người phạm tội có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
Đặc biệt, đối với nhóm đối tượng là người chưa thành niên, pháp luật có những quy định nhân văn nhằm hướng thiện. Cụ thể, khi xem xét độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và tính chất hành vi, người dưới 18 tuổi có thể được miễn trách nhiệm nếu có nhiều tình tiết giảm nhẹ và tự nguyện khắc phục hậu quả, bao gồm:
Ngoài ra, các trường hợp liên quan đến việc trồng cây chứa chất ma túy (như thuốc phiện, cây coca, cần sa...) nhưng đã tự nguyện phá bỏ và giao nộp cho cơ quan chức năng trước khi thu hoạch; hoặc người đưa hối lộ/môi giới hối lộ chủ động khai báo trước khi bị phát giác cũng nằm trong diện được xem xét. Lưu ý rằng, đối với trường hợp phải chịu trách nhiệm hình sự khi không tố giác tội phạm, nếu người đó đã có hành động can ngăn hoặc thực hiện các biện pháp hạn chế tác hại của tội phạm thì vẫn có thể được xem xét miễn trách nhiệm.
Cần lưu ý rằng việc được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc xóa bỏ hoàn toàn hành vi vi phạm đã xảy ra. Để đảm bảo tính giáo dục và ngăn ngừa tái phạm, cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục theo quy định tại Điều 93, 94 và 95 Bộ luật Hình sự 2015, bao gồm:
Các biện pháp này nhằm mục đích theo dõi, giám sát quá trình phục thiện của người phạm tội, giúp họ nhận thức rõ sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng một cách tích cực. Việc hiểu đúng về căn cứ miễn trách nhiệm hình sự sẽ giúp các cá nhân có hành vi vi phạm nhưng mang tính chất khắc phục được tìm thấy hướng đi pháp lý phù hợp để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.
