Quan trắc môi trường là gì?

Khái niệm về quan trắc môi trường

Theo quy định tại Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, quan trắc môi trường được hiểu là hoạt động theo dõi một cách có hệ thống, bao gồm các hình thức như liên tục, định kỳ hoặc đột xuất. Nội dung của quá trình này tập trung vào việc giám sát các thành phần môi trường, các nhân tố tác động đến môi trường và các nguồn phát sinh chất thải. Mục đích cốt lõi của hoạt động này là nhằm cung cấp các thông tin cần thiết để đánh giá hiện trạng, theo dõi diễn biến chất lượng môi trường và nhận diện các tác động xấu có thể xảy ra.

Nói một cách đơn giản, quan trắc môi trường chính là việc giám sát định kỳ chất lượng của các thành phần trong hệ sinh thái. Thông qua kết quả quan trắc, chúng ta có thể phân tích mức độ ảnh hưởng của các hoạt động sản xuất, kinh doanh hiện tại đối với môi trường xung quanh, từ đó đưa ra các biện pháp ứng phó kịp thời.

Vai trò và ý nghĩa của việc thực hiện quan trắc môi trường

Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa đang diễn ra mạnh mẽ, hoạt động quan trắc đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Cụ thể:

Kịp thời phát hiện các tác động tiêu cực

• Đánh giá rủi ro: Quan trắc môi trường giúp đưa ra các nhận diện, đánh giá chính xác về diễn biến chất lượng môi trường. Những dữ liệu này là cơ sở quan trọng để xây dựng các báo cáo môi trường định kỳ và thực hiện thủ tục cấp đổi giấy phép môi trường khi có sự thay đổi về quy mô hoặc công nghệ.
• Cảnh báo ô nhiễm: Thông qua việc kiểm tra định kỳ, các cơ quan chức năng có thể phát hiện sớm các vấn đề có nguy cơ đe dọa đến môi trường sống, xác định mức độ ô nhiễm và đánh giá khả năng ảnh hưởng tới sức khỏe con người để áp dụng biện pháp xử lý phù hợp.
• Quản lý chất thải: Đặc biệt trong bối cảnh các nguồn xả thải nước thải và khí thải ngày càng gia tăng, việc quan trắc giúp kiểm soát chặt chẽ quá trình phát tán ô nhiễm từ các khu công nghiệp.

Lợi ích về kinh tế và sản xuất

Đối với các ngành kinh tế nhạy cảm như nuôi trồng thủy, hải sản, hệ thống quan trắc nước là công cụ thiết yếu để theo dõi các chỉ số môi trường (như nhiệt độ, oxy hòa tan). Việc nắm bắt kịp thời sự biến động của môi trường trong các giai đoạn giao mùa giúp giảm thiểu rủi ro thiệt hại về kinh tế cho người dân và doanh nghiệp.

Phát triển bền vững xã hội

Việc thực hiện quan trắc với tần suất theo quy định góp phần hạn chế tối đa các nguy cơ đe dọa đến sức khỏe con người và đa dạng sinh học. Điều này không chỉ giúp bảo vệ di sản thiên nhiên theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 mà còn đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn tài nguyên, bao gồm cả việc thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường đất.

Quy định pháp luật về hoạt động quan trắc môi trường

Hoạt động quan trắc môi trường phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật hiện hành nhằm đảm bảo tính chính xác và tin cậy của dữ liệu.

Quy định chung

• Hình thức thực hiện: Quan trắc môi trường bao gồm quan trắc chất thải và quan trắc môi trường, được thực hiện qua các hình thức: tự động, liên tục, định kỳ hoặc theo yêu cầu đột xuất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
• Nghĩa vụ của chủ dự án: Các dự án đầu tư, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp có phát sinh chất thải ra môi trường bắt buộc phải thực hiện quan trắc theo quy định, đảm bảo tuân thủ đầy đủ các quy chuẩn kỹ thuật môi trường.
• Trách nhiệm thông tin: Khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia quan trắc và công bố thông tin về chất lượng môi trường cho cộng đồng. Tuy nhiên, các tổ chức, cá nhân này phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác của các thông tin đã công bố.
• Yêu cầu kỹ thuật: Hoạt động quan trắc phải đảm bảo kiểm soát chất lượng để cung cấp kết quả chính xác. Các phương tiện, thiết bị sử dụng trong quá trình quan trắc phải được kiểm định, hiệu chuẩn theo đúng quy định của pháp luật về đo lường.

Hệ thống quan trắc môi trường

Hệ thống quan trắc môi trường được tổ chức một cách đồng bộ và liên kết chặt chẽ, bao gồm các cấp độ sau:

• Quan trắc môi trường quốc gia: Là mạng lưới các trạm, vị trí quan trắc nền và môi trường tác động tại các khu vực có tính chất liên vùng, liên tỉnh hoặc xuyên biên giới.
• Quan trắc môi trường cấp tỉnh: Phục vụ việc cung cấp thông tin về chất lượng môi trường trên phạm vi địa bàn tỉnh/thành phố.
• Quan trắc chuyên ngành: Thực hiện theo quy định quản lý của từng ngành, lĩnh vực cụ thể.
• Quan trắc tại nguồn: Thực hiện trực tiếp tại các dự án đầu tư, cơ sở sản xuất, khu công nghiệp, cụm công nghiệp.
• Quan trắc đa dạng sinh học: Được thực hiện tại các khu bảo tồn thiên nhiên.

Để vận hành hệ thống này, cần sự tham gia của nhiều thành phần bao gồm: Cơ quan quản lý nhà nước; các tổ chức lấy mẫu và đo đạc hiện trường; phòng thí nghiệm phân tích mẫu; các đơn vị kiểm định, hiệu chuẩn thiết bị và các tổ chức quản lý, xử lý số liệu, lập báo cáo kết quả.

Quy hoạch tổng thể quan trắc môi trường quốc gia đóng vai trò là bản thiết kế kỹ thuật chuyên ngành, bao gồm việc phân tích hiện trạng mạng lưới, xác định mục tiêu, bố trí các điểm quan trắc tự động, danh mục dự án và lộ trình phát triển nguồn lực nhằm tạo thành một mạng lưới thống nhất, toàn diện trên phạm vi cả nước.