Trong hoạt động quản trị doanh nghiệp, kế toán được ví như "ngôn ngữ kinh doanh", đóng vai trò đo lường kết quả hoạt động kinh tế của một tổ chức và truyền tải thông tin này đến các đối tượng liên quan như nhà đầu tư, chủ nợ, ban quản lý và cơ quan quản lý Nhà nước. Trong đó, sổ kế toán là thành phần cốt lõi, dùng để ghi chép, hệ thống hóa và lưu giữ toàn bộ các nghiệp vụ kinh tế, tài chính đã phát sinh tại đơn vị.
Sổ kế toán là gì?
Sổ kế toán là tập hợp các trang sổ được xây dựng theo mẫu nhất định, có mối liên hệ chặt chẽ với nhau nhằm ghi chép các nghiệp vụ kinh tế theo đúng phương pháp kế toán. Trên cơ sở số liệu từ quy định của pháp luật về chứng từ kế toán, sổ kế toán cung cấp thông tin quan trọng phục vụ công tác lãnh đạo và quản lý các hoạt động kinh tế tài chính trong đơn vị.
Sổ kế toán phải đảm bảo đầy đủ các nội dung theo quy định pháp luật. Hình thức sổ được lập theo mẫu do Bộ Tài chính ban hành. Việc ghi sổ phải đảm bảo tính kịp thời, rõ ràng, đầy đủ và duy trì tính liên tục từ khi mở sổ đến khi khóa sổ cuối kỳ.
Phân loại sổ kế toán
Tùy vào mục đích quản lý và đặc điểm nghiệp vụ, sổ kế toán được phân loại theo nhiều tiêu thức khác sử dụng như sau:
Phân loại theo cách ghi chép
- Sổ ghi theo thứ tự thời gian: Ghi chép các hoạt động kinh tế tài chính liên tục theo trình tự phát sinh, ví dụ như: Nhật ký chung, Sổ đăng ký chứng từ ghi sổ.
- Sổ ghi theo hệ thống: Hệ thống hóa các hoạt động theo từng nội dung kinh tế (theo từng tài khoản kế toán), bao gồm: Sổ cái, sổ chi tiết.
- Sổ liên hợp: Kết hợp giữa việc ghi chép theo thời gian và theo dõi đối tượng theo nội dung kinh tế trên cùng một trang sổ, điển hình là Nhật ký – Sổ cái.
Phân loại theo cấu trúc mẫu sổ
- Sổ kế toán kiểu một bên: Hai cột Nợ và Có được bố trí cùng một phía của trang sổ.
- Sổ kế toán kiểu hai bên: Bên trái phản ánh số phát sinh Nợ, bên phải phản ánh số phát sinh Có của tài khoản.
- Sổ kế toán kiểu nhiều cột: Kết hợp giữa việc phản ánh nghiệp vụ tổng hợp và theo dõi chi tiết đối tượng, do đó số phát sinh Nợ/Có được chia thành nhiều cột khác nhau.
- Sổ kế toán kiểu bàn cờ: Mỗi ô là giao điểm giữa dòng và cột (ví dụ: Sổ Nhật ký chứng từ).
Phân loại theo hình thức sổ
- Sổ tờ rời: Các trang sổ được để riêng biệt, thuận tiện cho việc phân công công tác nhưng đòi hỏi kỹ năng bảo quản cao để tránh thất lạc.
- Sổ đóng thành quyển: Các trang sổ được đóng thành quyển, có đánh số thứ tự và đăng ký trang sổ, giữa các trang phải đóng dấu giáp lai. Hình thức này giúp bảo quản tốt hơn đối với các nghiệp vụ phát sinh thường xuyên.
Phân loại theo nội dung ghi chép
- Sổ kế toán tổng hợp: Phản ánh số liệu ở dạng tổng quát (Sổ cái, Nhật ký chung...) nhằm cung cấp các chỉ tiêu phục vụ quản lý.
- Sổ kế toán chi tiết: Phản ánh chi tiết hóa các đối tượng như vật tư, hàng tồn kho của doanh nghiệp, thanh toán với khách hàng hoặc người bán.
- Sổ kế toán kết hợp: Ghi chép đồng thời cả dạng tổng quát và chi tiết (Nhật ký chứng từ, Sổ cái kiểu nhiều cột) nhằm giảm bớt khối lượng công việc ghi chép.
Quy định về hệ thống sổ và phương pháp ghi sổ
Mỗi đơn vị kế toán chỉ được sử dụng một hệ thống sổ kế toán chính thức và duy nhất cho một kỳ kế toán năm. Doanh nghiệp cần căn cứ vào hệ thống tài khoản áp dụng và yêu cầu quản lý để mở đầy đủ các loại sổ tổng hợp và chi tiết cần thiết.
Về phương pháp ghi sổ, đơn vị có thể lựa chọn:
- Ghi sổ bằng tay: Phải tuân thủ các hình thức kế toán và mẫu sổ theo luật định. Doanh nghiệp có thể mở thêm sổ chi tiết tùy nhu cầu quản lý.
- Ghi sổ bằng máy vi tính: Doanh nghiệp được chủ động lựa chọn mua phần mềm hoặc tự xây dựng hình thức kế toán trên máy tính sao cho phù hợp với đặc thù hoạt động. Khi sử dụng, cần lưu ý các chứng từ thanh toán hợp lệ để làm căn cứ nhập liệu.
Quy trình mở và ghi sổ kế toán
Việc quản lý sổ sách phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
- Mở sổ: Sổ kế toán phải được mở vào đầu kỳ kế toán năm (đối với doanh nghiệp mới thành lập thì mở từ ngày thành lập). Người đại diện theo pháp luật và kế toán trưởng có trách nhiệm ký duyệt sổ ghi tay trước khi sử dụng, hoặc ký duyệt sổ in từ máy tính.
- Căn cứ ghi sổ: Mọi số liệu ghi trên sổ bắt buộc phải dựa trên quy định của pháp luật về chứng từ kế toán, đảm bảo các chứng từ đã được kiểm tra, hợp pháp và hợp lý.
- Kết thúc kỳ: Cuối kỳ kế toán, đơn vị phải thực hiện khóa sổ trước khi tiến hành lập báo cáo tài chính.
Nội dung bắt buộc của sổ kế toán
Căn cứ Điều 24 Luật Kế toán 2015, nội dung của sổ kế toán phải bao gồm các yếu tố sau:
- Ngày, tháng, năm ghi sổ;
- Số hiệu và ngày, tháng, năm của chứng từ kế toán dùng làm căn cứ ghi sổ;
- Tóm tắt nội dung của nghiệp vụ kinh tế, tài chính phát sinh;
- Số tiền của nghiệp vụ kinh tế, tài chính phát sinh được phân bổ vào các tài khoản kế toán;
- Số dư đầu kỳ, số phát sinh trong kỳ và số dư cuối kỳ.
Kết luận
Sổ kế toán đóng vai trò là khâu trung gian quan trọng nhất trong quy trình kế toán. Đây là nơi tập hợp các chứng từ gốc rời rạc để hệ thống hóa thành các chỉ tiêu kinh tế, phản ánh đầy đủ quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và làm cơ sở dữ liệu cốt lõi để lập báo cáo tài chính cũng như phục vụ công tác quản trị.
