Công ty chứng khoán là doanh nghiệp kinh doanh chứng khoán với tự cách là thành viên của sở giao dịch chứng khoán.
Trong cấu trúc của nền kinh tế thị trường, công ty chứng khoán đóng vai trò là mắt xích trung gian quan trọng, kết nối giữa nguồn vốn nhàn rỗi và nhu cầu huy động vốn của doanh nghiệp. Để hiểu rõ về bản chất pháp lý cũng như chức năng của loại hình tổ chức này, chúng ta cần xem xét dựa trên các quy định pháp luật hiện hành tại thời điểm năm 2022.
Công ty chứng khoán là doanh nghiệp thực hiện hoạt động kinh doanh chứng khoán với tư cách là thành viên của Sở giao dịch chứng khoán. Về mặt pháp lý, đây là một tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, được thành lập theo các hình thức do pháp luật quy định (như công ty cổ phần hoặc công ty trách nhiệm hữu hạn). Đối tượng kinh doanh cốt lõ tìm và mang tính chất nghề nghiệp của loại hình này chính là chứng khoán.
Dấu hiệu đặc trưng nhất để nhận diện một công ty chứng khoán chính là tư cách thành viên tại Sở giao dịch chứng khoán. Các hoạt động kinh doanh nghiệp vụ bao gồm: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán và tư vấn đầu tư chứng khoán. Do vai trò quan trọng trong việc thực hiện các lệnh mua/bán trên thị trường tập trung, công ty chứng khoán còn thường được gọi dưới tên gọi khác là công ty môi giới.
Căn cứ theo Quyết định số 27/2007/QĐ-BTC về việc ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động công ty chứng khoán, một tổ chức được coi là công ty chứng khoán khi có giấy phép hoạt động kinh doanh do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp. Các hoạt động này phải tuân thủ nghiêm ngặt khung pháp lý của Luật Chứng khoán và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan.
Công ty chứng khoán được xác định là một tổ chức tài chính trung gian. Trong cơ chế vận hành của thị trường chứng khoán, các tổ chức tài chính đóng vai trò dẫn dắt nguồn vốn từ bên cung (người có vốn) đến bên cầu (người cần vốn). Quá trình này không diễn ra trực tiếp mà thông qua sự điều phối của công ty chứng kho biến, nơi đơn vị này sẽ thu xếp giao dịch và hưởng phí hoa hồng trên mỗi giao dịch thành công.
Để một tổ chức có thể hoạt động hợp pháp, việc đáp ứng các điều kiện kinh doanh là bắt buộc. Một số đặc điểm về điều kiện cần thiết bao gồm:
Một lưu ý pháp lý quan trọng là sự tách biệt giữa các bộ phận. Do hoạt động tự doanh (tự thực hiện giao dịch mua bán bằng nguồn vốn của chính công ty) và hoạt động môi giới thường tiềm ẩn xung đột lợi ích, pháp luật quy định các công ty chứng khoán phải tổ chức các bộ phận này một cách độc lập để đảm bảo tính minh bạch.
Sự hiện diện của các công ty chứng khoán mang lại lợi ích đa chiều cho nhiều đối tượng tham gia thị trường:
Trong quá trình huy động vốn, đặc biệt là hoạt động chào bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), công ty chứng khoán đóng vai trò là đơn vị tư vấn và bảo lãnh phát hành. Họ giúp doanh nghiệp thực hiện các thủ tục pháp lý, định giá tài sản và đảm bảo quá trình tiếp cận nguồn vốn từ công chúng diễn ra thuận lợi theo đúng quy định của pháp luật về điều kiện lên sàn chứng khoán.
Công ty chứng khoán là nơi khởi đầu cho mọi giao dịch của cá nhân và tổ chức. Nhà đầu tư cần mở tài khoản giao dịch tại các công ty này để có thể tiếp cận thị trường. Bên cạnh đó, thông qua các báo cáo phân tích, đánh giá sức khỏe tài chính doanh nghiệp và dữ liệu thị trường, công ty chứng khoán cung cấp nền tảng thông tin quan trọng giúp nhà đầu tư đưa ra các quyết định quản trị rủi ro hiệu quả.
Trên thị trường sơ cấp, công ty chứng khoán hỗ trợ việc định giá và phát hành cổ phiếu. Trên thị trường thứ cấp, thông qua hoạt động tự doanh và môi giới, họ góp phần tạo lập thanh khoản và điều tiết nền giá cho các loại chứng khoán. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước, các công ty chứng khoán đóng vai trò là nguồn cung cấp dữ liệu giao dịch, biến động thị trường, giúp cơ quan chức năng giám sát và kịp thời ngăn chặn các hành vi thao túng hoặc gian lận tài chính.
