Tư cách tham gia tố tụng

Tư cách tham gia tố tụng dân sự theo quy định pháp luật

Trong quá trình giải quyết các tranh chấp tại Tòa án, việc xác định chính xác tư cách của các chủ thể là yếu tố then chốt để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, các chủ thể tham gia vào một vụ án hoặc việc dân sự được phân loại dựa trên mối quan hệ giữa họ với đối tượng tranh chấp và quyền khởi kiện. Việc xác định tư cách tham gia tố tụng dân sự cần được xem xét dựa trên các quy định cụ thể về nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

Tư cách của các đương sự trong vụ án dân sự

Xác định tư cách nguyên đơn

Căn cứ theo Khoản 2 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nguyên đơn trong vụ án dân sự được xác định là người khởi kiện hoặc người được các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác (theo quy định của Bộ luật này) khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Ngoài ra, các cơ quan, tổ chức được giao nhiệm vụ khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng hoặc lợi ích của Nhà nước trong lĩnh vực mình phụ trách cũng được xác định là nguyên đơn.

Từ quy định trên, có thể thấy tư cách nguyên đơn bao gồm các đặc điểm sau:

• Về quyền lợi: Nguyên đơn là chủ thể có quyền hoặc lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hoặc đang có tranh chấp. Mặc dù quyền lợi đang trong trạng thái bị xâm hại, họ vẫn có quyền khởi kiện nếu cung cấp được các chứng cứ ban trực tiếp chứng minh quyền khởi kiện của mình.
• Về hành vi tố tụng: Nguyên đơn là bên chủ động trong việc yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi cá nhân hoặc thực hiện nghĩa vụ bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng. Các hoạt động tố tụng của nguyên đơn (như rút đơn, thay đổi yêu cầu) có thể làm phát sinh, thay đổi hoặc đình chỉ việc giải quyết vụ án.
• Về vai trò đại diện: Trong trường hợp cơ quan, tổ chức khởi kiện để bảo vệ quyền lợi cho người khác theo quy định pháp luật, thì người được bảo vệ chính là nguyên đơn, còn chủ thể thực hiện việc khởi kiện đóng vai trò là người đại diện theo pháp luật của nguyên đơn.

Xác định tư cách bị đơn

Căn cứ Khoản 3 Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bị đơn trong vụ án dân sự là người bị nguyên đơn hoặc các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có thẩm quyền khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết vụ án khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của nguyên đơn bị người đó xâm phạm.

Việc xác định bị đơn thường dựa trên hai yếu tố: là đối tượng bị khởi kiện và là bên được giả thiết là có hành vi xâm phạm quyền lợi của nguyên đơn. Tùy vào loại hình tranh chấp, tư cách bị đơn sẽ có những đặc thù riêng:

• Trong quan hệ bảo lãnh: Bị đơn có thể là người có nghĩa vụ theo hợp đồng hoặc bên bảo lãnh nếu nghĩa vụ chính không được thực hiện đúng hoặc không có khả năng thực hiện.
• Trong quan hệ sở hữu: Bị đơn thường là bên vi phạm quyền sở hữu của chủ thể khác. Đối với động sản phải đăng ký quyền sở hữu, việc xác định bị đơn phụ thuộc vào tính chất chiếm hữu (ngay tình hay không ngay tình) và nguồn gốc hình thành tài sản.
• Trong bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: Bị đơn là người có trách nhiệm bồi thường theo quy định pháp luật. Ví dụ, trong vụ án liên quan đến nguồn nguy hiểm cao độ, bị đơn có thể là chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng hợp pháp hoặc người chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật nguồn nguy hiểm cao độ đó.

Xác định tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Theo quy định tại Điều 68 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người tuy không trực tiếp khởi kiện và cũng không bị kiện, nhưng việc giải quyết vụ án có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của họ. Họ có thể tự mình đề nghị hoặc được các đương sự khác đề nghị đưa vào tham gia tố tụng và được Tòa án chấp nhận.

Đáng chú ý, trong trường hợp việc giải quyết vụ án có liên quan đến quyền lợi của một người mà không có ai đề nghị, Tòa án có trách nhiệm chủ động đưa họ vào tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan để đảm bảo tính khách quan. Về mặt thủ tục, cần lưu ý rằng người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan có được từ bỏ tư cách tham gia tố tụng dân sự của mình không? để đảm bảo quyền lợi tối ưu.

Tư cách tham gia trong việc dân sự

Trong các vụ việc dân sự (không phải là tranh chấp), tư cách các bên được xác định như sau:

• Người yêu cầu: Là người đề nghị Tòa án công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý làm căn cứ phát sinh quyền, nghĩa vụ về dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại hoặc lao động.
• Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong việc dân sự: Là người tuy không trực tiếp yêu cầu giải quyết việc dân sự nhưng việc giải quyết đó ảnh hưởng đến họ. Tương tự như trong vụ án, họ có thể tự đề nghị hoặc được đương sự khác đề nghị để được đưa vào tham gia tố tụng.

Ý nghĩa của việc xác định đúng tư cách tố tụng

Việc xác định chính xác tư cách tố tụng của các chủ thể đóng vai trò quyết định đến tính hợp pháp của quá trình giải quyết vụ án/việc dân sự. Mỗi tư cách (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan) đều đi kèm với các quyền và nghĩa vụ riêng biệt được quy định tại Điều 70 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.

Nếu xác định sai tư cách đương sự, các bước tiếp theo như thủ tục tiến hành hòa giải theo quy định tố tụng dân sự hoặc việc thu thập chứng cứ có thể bị vô hiệu, dẫn đến việc bản án, quyết định của Tòa án không đúng pháp luật và có nguy cơ bị hủy bỏ khi có kháng cáo, kháng nghị.