Quy định về cầm cố tài sản theo Bộ luật Dân sự 2015
Cầm cố tài sản là một biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự phổ biến trong các giao dịch dân sự và kinh tế. Theo đó, bên cầm cố sẽ giao tài sản thuộc quyền sở hữu của mình cho bên nhận cầm cố để làm căn cứ bảo đảm cho việc thực hiện một nghĩa vụ nhất định. Để hiểu rõ hơn về bản chất pháp lý của hình thức này, người dân cần phân biệt cầm cố và thế chấp tài sản theo quy định hiện hành nhằm tránh những nhầm lẫn về mặt pháp lý khi xác lập giao dịch.
Hình thức và hiệu lực của cầm cố tài sản
Theo các quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, hình thức của việc cầm cố tài sản được xác lập như sau:
- Hình thức văn bản: Việc cầm cố tài sản phải được lập thành văn bản. Nội dung về cầm cố có thể được lập thành một văn bản riêng biệt hoặc được ghi nhận trực tiếp trong hợp đồng chính giữa các bên.
Về hiệu lực pháp lý, căn cứ theo Điều 310 Bộ luật Dự sự 2015, hiệu lực của cầm cố tài sản được xác định qua hai khía cạnh:
- Hiệu lực giữa các bên: Hợp đồng cầm cố tài sản có hiệu lực kể từ thời điểm các bên tiến hành giao kết, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
- Hiệu lực đối kháng với người thứ ba: Đối với động sản thông thường: Việc cầm cố tài sản có hiệu lực đối kháng với người thứ ba kể từ thời điểm bên nhận cầm cố thực tế nắm giữ tài sản cầm cố. Đối với bất động sản (nếu luật có quy định về việc cầm cố bất động sản): Việc cầm cố chỉ có hiệu lực đối kháng với người thứ ba kể từ thời điểm việc cầm cố được đăng ký theo quy định.
Về thời hạn, các bên có quyền tự do thỏa thuận thời hạn cầm cố. Trong trường hợp các bên không có thỏa thuận cụ thể về thời gian, thời hạn cầm cố sẽ kéo dài cho đến khi nghĩa vụ được bảo đảm bằng biện pháp cầm cố này chấm dứt.
Quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao dịch cầm cố
Giao dịch cầm cố tài sản phát sinh quyền và trách nhiệm tương ứng giữa bên cầm cố (bên giao tài sản) và bên nhận cầm cố (bên giữ tài sản).
1. Đối với bên cầm cố tài sản
Căn cứ theo Điều 311 Bộ luật Dân sự 2015, bên cầm cố có các nghĩa vụ trọng yếu sau:
- Thực hiện việc giao tài sản cầm cố cho bên nhận cầm cố đúng theo nội dung đã thỏa thuận trong hợp đồng.
- Có trách nhiệm thông báo cho bên nhận cầm cố về bất kỳ quyền của người thứ ba nào đang tồn tại đối với tài quyết tài sản cầm cố (nếu có). Nếu không thực hiện nghĩa vụ thông báo, bên nhận cầm cố có quyền hủy bỏ hợp đồng và yêu cầu bồi thường thiệt hại, hoặc tiếp tục duy trì hợp đồng nhưng phải chấp nhận các quyền lợi từ người thứ ba đó.
- Thanh toán các chi phí hợp lý cho bên nhận cầm cố để phục vụ việc bảo quản tài sản, trừ khi các bên có thỏa thuận khác về việc bên nhận cầm cố tự chịu chi phí này.
Bên cạnh nghĩa vụ, căn cứ Điều 312 Bộ luật Dân sự 2015, bên cầm cố còn có các quyền:
- Yêu cầu bên nhận cầm cố chấm dứt việc sử dụng tài sản nếu việc sử dụng đó làm cho tài sản có nguy cơ bị mất giá trị hoặc giảm sút giá trị nghiêm trọng.
- Yêu cầu hoàn trả lại tài sản cầm cố và các giấy tờ liên quan khi nghĩa vụ được bảo đảm đã được thực hiện xong (nghĩa vụ chấm dứt).
- Yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu bên nhận cầm cố làm hư hỏng hoặc gây mất mát tài sản.
- Được quyền bán, thay thế, trao đổi hoặc tặng cho tài sản cầm cố nếu có sự đồng ý của bên nhận cầm cố hoặc theo quy định pháp luật.
2. Đối với bên nhận cầm cố tài sản
Căn cứ Điều 313 Bộ luật Dân sự 2015, bên nhận cầm cố phải tuân thủ các nghĩa vụ nghiêm ngặt để bảo vệ quyền lợi của chủ sở hữu:
- Có trách nhiệm bảo quản, giữ gìn tài sản cầm cố. Trường hợp làm mất, thất lạc hoặc gây hư hỏng tài sản thì phải bồi thường thiệt hại cho bên cầm cố theo quy định.
- Không được tự ý bán, trao đổi, tặng cho hoặc sử dụng tài sản cầm cố để dùng làm biện pháp bảo đảm cho một nghĩa vụ khác.
- Không được tự ý cho thuê, cho mượn, khai thác công dụng hay hưởng các hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản cầm cố, trừ khi có thỏa thuận khác giữa hai bên.
- Phải trả lại tài sản và giấy tờ liên quan khi nghĩa vụ được bảo đảm đã chấm dứt hoặc khi biện pháp cầm cố được thay thế bằng một biện pháp bảo đảm khác.
Ngược lại, căn cứ Điều 314 Bộ luật Dân sự 2015, bên nhận cầm cố có các quyền sau:
- Yêu cầu người đang chiếm hữu hoặc sử dụng tài sản cầm cố trái pháp luật phải trả lại tài sản đó.
- Thực hiện việc xử lý tài sản cầm cố theo phương thức đã được thỏa thuận trước đó hoặc theo quy trình của pháp luật khi đến hạn xử lý.
- Được quyền khai thác công dụng, cho thuê, cho mượn và hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản nếu các bên có thỏa thuận về việc này.
- Được yêu cầu thanh toán các chi phí hợp lý liên quan đến việc bảo quản tài sản khi thực hiện việc trả lại tài sản cho bên cầm cố.
Căn cứ chấm dứt việc cầm cố tài sản
Việc cầm cố tài sản sẽ kết thúc và các bên không còn ràng buộc bởi biện pháp bảo đảm này trong các trường hợp được quy định tại Điều 315 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm:
- Nghĩa vụ chính (nghĩa vụ được bảo đảm) đã được thực hiện xong hoặc chấm dứt theo các căn cứ pháp lý khác.
- Việc cầm cố tài sản được các bên thống nhất hủy bỏ hoặc được thay thế bằng một biện pháp bảo đảm khác phù hợp hơn.
- Tài sản cầm cố đã được xử lý (bán đấu giá, thanh lý...) để thu hồi nợ theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật.
- Các trường hợp khác dựa trên sự thỏa thuận tự nguyện giữa bên cầm cố và bên nhận cầm cố.
Trong các tranh chấp phát sinh liên quan đến việc chiếm giữ tài sản trái phép, người dân cần lưu ý các án lệ về tài sản bị chiếm đoạt để có cái nhìn khách quan về trách nhiệm pháp lý. Đồng thời, nếu phát sinh các vấn đề liên quan đến việc đòi lại tài sản đã bán được không hoặc tranh chấp quyền sở hữu, cần căn cứ vào các chứng cứ về giao dịch cầm cố để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
