Nếu có di chúc hợp pháp thì sẽ chia theo di chúc trước. Mời bạn đọc theo dõi bài viết Ưu tiên phân chia di sản theo di chúc
Theo quy định của pháp luật dân sự, di sản thừa kế được chia thành hai hình thức chính: chia theo di chúc và chia theo pháp luật. Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi là nếu có di chúc hợp pháp thì việc phân chia phải ưu tiên thực hiện theo nội dung di chúc trước khi xem xét đến các quy định về hàng thừa kế của pháp luật. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ cơ sở pháp lý và lý do tại sao sự ưu tiên này được thiết lập.
Căn cứ Điều 609 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình, để lại tài sản cho người thừa kế theo pháp luật, hoặc để lại tài sản để hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Cụ thể:
Đáng chú ý, theo Điều 650 Bộ luật Dân quyết 2015, việc chia di sản theo pháp luật chỉ được áp dụng trong các trường hợp sau:
Ngoài ra, đối với những phần di sản không được định đoạt trong di chúc, hoặc các phần liên quan đến di chúc không có hiệu lực, hoặc liên quan đến người thừa kế theo di chúc nhưng không còn đủ điều kiện hưởng di sản (từ chối nhận hoặc không có quyền hưởng), thì phần di sản đó sẽ được chia theo pháp quyết định của pháp luật. Điều này cho thấy, pháp luật hiện hành luôn đặt ý chí của người để lại di sản lên hàng đầu và chỉ sử dụng chế định thừa kế theo pháp luật như một phương án dự phòng khi di chúc không thể thực thi.
Sự ưu tiên này xuất phát từ quyền tự quyết và quyền sở hữu tài sản của cá nhân. Người lập di chúc là chủ sở hữu hợp pháp của khối tài sản và có quyền định đoạt tối cao đối với tài sản đó sau khi qua đời. Căn cứ Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, quyền của người lập di chúc bao gồm:
Vì việc phân chia di sản dựa trên ý chí tự nguyện và sự tính toán của chủ sở hữu tài sản, nên nếu di chúc đáp ứng đầy đủ các điều kiện về nội dung và hình thức, nó phải được tôn trọng tuyệt đối. Việc xác định khi nào di chúc có hiệu lực là bước quan trọng để bảo vệ quyền lợi này.
Tuy nhiên, cần lưu ý một ngoại lệ quan trọng nhằm đảm bảo tính nhân văn và công bằng xã hội. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, có những đối tượng được hưởng di sản không phụ thuộc vào nội dung của di chúc. Cụ thể, nếu người lập di chúc không cho họ hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng phần di sản ít hơn 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật (nếu di sản được chia theo pháp luật), thì những đối tượng sau vẫn mặc nhiên được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất đó:
Lưu ý rằng quy định này sẽ không áp dụng nếu những đối tượng nêu trên đã từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản theo quy định của pháp luật.
Để việc ưu tiên chia di sản theo di chúc được thực thi, bản di chúc đó phải đảm bảo tính hợp pháp về cả hình thức và nội dung. Theo Điều 627 Bộ luật Dân sự 2015, có hai hình thức chính:
Về mặt hình thức, di chúc cần đảm bảo: Ngày, tháng, năm lập; thông tin đầy đủ về người lập và người nhận di sản; mô tả rõ di sản để lại; không viết tắt hay dùng ký hiệu; có đánh số trang và chữ ký/điểm chỉ. Nếu có tẩy xóa, người lập phải ký xác nhận bên cạnh chỗ sửa chữa.
Cuối cùng, căn cứ Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, một di chúc được coi là hợp pháp khi đáp ứng đủ ba điều kiện: (i) Người lập minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối hay cưỡng ép; (ii) Nội dung không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội; (iii) Hình thức phù hợp với quy định. Đặc biệt, đối với các trường hợp như người bị hạn chế về thể chất, người không biết chữ hoặc di chúc có yếu tố nước ngoài, pháp luật yêu cầu bắt buộc phải lập thành văn bản và có công chứng, chứng thực để đảm bảo giá trị pháp lý. Nếu bạn đang gặp vướng mắc về di chúc có yếu tố nước ngoài, cần đặc biệt lưu ý các quy định về hình thức và thẩm quyền công chứng.
