Những vấn đề pháp lý liên quan đến vấn đề tuyên bố chết

Trong quan hệ pháp luật dân sự, việc xác định tư cách chủ thể của một cá nhân đóng vai trò then chốt để thiết lập và duy trì các quyền, nghĩa vụ về tài sản và nhân thân. Khi một quyết định tuyên bố chết của Tòa án có hiệu lực pháp luật, tư cách chủ thể của cá nhân đó sẽ chấm dính hoàn toàn. Điều này đồng nghĩa với việc cá nhân không còn khả năng tham gia vào bất kỳ quan hệ dân sự nào dưới danh nghĩa chính mình. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống, do các yếu tố khách quan như thiên tai, tai nạn hoặc chiến tranh, có những trường hợp không thể xác định ngay lập tức một người còn sống hay đã chết. Để bảo vệ quyền lợi của những người liên quan, pháp luật quy định chế định về tuyên bố mất tích và tuyên bố chết.

Khái niệm về tuyên bố mất tích và tuyên bố chết

Đây là chế định đặc biệt của pháp luật dân sự nhằm tạo cơ sở pháp lý để giải quyết các vấn đề phát sinh khi một cá nhân vắng mặt tại nơi cư trú mà không rõ tình trạng sống còn. Theo quy định tại Khoản 3 Điều 16 Bộ luật Dân sự 2015, năng lực pháp luật dân sự của cá nhân có từ khi người đó sinh ra và chấm dứt khi người đó chết. Sự kiện cái chết là căn cứ làm chấm dứt tư cách chủ thể, nhưng để xác lập về mặt pháp lý, cần phải thực hiện thủ tục khai tử theo quy định tại Khoản 2 Điều 30 Bộ luật Dân sự 2015.

Trong trường hợp không thể xác định được cái chết một cách trực tiếp, pháp luật cho phép tạm dừng hoặc chấm dứt tư cách chủ thể thông qua hai hình thức: Tuyên bố mất tích và tuyên bố là đã chết.

Quy định về tuyên bố mất tích

Điều kiện để Tòa án tuyên bố một người mất tích

Căn cứ Điều 68 Bộ luật Dân sự 2015, một cá nhân có thể bị tuyên bố mất tích nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

• Tình trạng biệt tích: Người đó đã biệt tích 02 năm liền trở lên và không có tin tức xác thực về việc còn sống hay đã chết.
• Đã áp dụng các biện pháp tìm kiếm: Mặc dù đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thông báo, tìm kiếm theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự nhưng vẫn không có kết quả.
• Yêu cầu từ người có quyền lợi liên quan: Việc tuyên bố phải dựa trên yêu cầu của cá nhân hoặc tổ chức có quyền, lợi ích liên quan (ví dụ: vợ/chồng, con cái, chủ nợ...).

Về mặt thời gian, thời hạn 02 năm được tính từ ngày biết được tin tức cuối cùng về người đó. Nếu không xác định được ngày cụ thể, thời hạn sẽ được tính từ ngày đầu tiên của tháng tiếp theo hoặc năm tiếp theo kể từ khi có tin tức cuối cùng.

Hậu quả pháp lý của việc tuyên bố mất tích

Việc tuyên bố một người mất tích dẫn đến các hệ quả pháp lý quan trọng:

• Về tư cách chủ thể: Tạm thời đình chỉ tư cách chủ thể của người bị tuyên bố mất tích, nhưng không làm chấm dứt hoàn toàn năng lực pháp luật của họ.
• Về quản lý tài sản: Tài sản của người vắng mặt sẽ được quản lý theo các quy định tại Điều 65, 66, 67 và 69 Bộ luật Dân sự 2015 về việc quản lý tài sản của người vắng mặt tại nơi cư trú.
• Về quan hệ hôn nhân: Trong trường hợp vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích có yêu cầu ly hôn, Tòa án sẽ xem xét giải quyết theo quy định của pháp luật hôn nhân và gia đình.

Hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích

Quyết định tuyên bố mất tích có thể được hủy bỏ nếu xảy ra một trong hai trường hợp:

• Người bị tuyên bố mất tích trở về hoặc có mặt tại nơi cư trú.
• Có tin tức xác thực chứng minh người đó vẫn còn sống.

Khi quyết định này bị hủy bỏ, người trở về có quyền yêu cầu người quản lý tài sản hoàn trả lại tài sản cho mình. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nếu việc ly hôn đã được Tòa án giải quyết và có hiệu lực trước đó, thì quan hệ hôn nhân vẫn chấm dứt theo phán quyết của Tòa án.

Quy định về tuyên bố chết

Khác với tuyên bố mất tích, việc tuyên bố chết dẫn đến sự chấm dứt hoàn toàn tư cách chủ thể và năng lực pháp luật dân sự. Căn cứ Điều 71 Bộ luật Dân sự 2015, Tòa án có thể tuyên bố một người là đã chết trong các trường hợp cụ thể sau:

• Trường hợp 1: Sau 03 năm kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.
• Trường hợp 2: Người đó biệt tích trong hoàn cảnh chiến tranh sau 05 năm, kể từ khi chiến tranh kết thúc mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.
• Trường hợp 3: Người đó bị tai nạn hoặc gặp thảm họa, thiên tai (như động đất, sóng thần, sập hầm mỏ...) mà sau 02 năm, kể từ khi tai nạn hoặc thảm họa đó kết thúc vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.
• Trường hợp 4: Người đó biệt tích 05 năm liền trở lên và không có tin tức xác thực là còn sống (trường hợp này áp dụng khi chưa qua thủ tục tuyên bố mất tích trước đó).

Thời hạn tính cho các trường hợp trên được căn cứ vào ngày biết được tin tức cuối cùng hoặc ngày kết thúc của sự kiện chiến tranh/thiên tai tương ứng. Việc xác định chính xác các mốc thời gian này là điều kiện tiên quyết để Tòa án xem xét thụ lý và ra quyết định.

Trong quá trình giải quyết các tranh chấp liên quan đến quyền thừa kế hoặc tài sản sau khi có quyết định tuyên bố chết, các đương sự cần nắm vững thủ tục khởi kiện vụ án hành chính theo quy định pháp luật nếu có sai sót trong quá trình thực hiện các quyết định của cơ quan nhà nước. Bên cạnh đó, việc tìm kiếm thông tin về người vắng mặt cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực đạo đức và pháp lý, tránh việc thuê dịch vụ thám tử có vi phạm pháp luật không để xâm phạm quyền riêng tư của cá nhân khác. Nếu cần thêm thông tin về các quy định hành chính, quý độc giả có thể tham khảo thêm 04 chính sách pháp luật nổi bật có hiệu lực từ cuối tháng 05/2019 để cập nhật các thay đổi quan trọng của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.