Khu bảo tồn thiên nhiên đóng vai trò then chốt trong việc duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái và bảo vệ đa dạng sinh học toàn cầu. Việc hiểu rõ các quy định pháp luật về thành lập, phân loại cũng như quyền và nghĩa vụ của các chủ thể liên quan là vô cùng cần thiết để đảm bảo công tác bảo tồn được thực hiện đúng pháp luật.
Khái niệm khu bảo tồn thiên nhiên
Theo quy định tại Khoản 12 Điều 13 Luật Đa dạng sinh học 2008, khu bảo tồn thiên nhiên (sau đây gọi tắt là khu bảo tồn) được định nghĩa là một khu vực địa lý đã được xác lập ranh giới rõ ràng và phân chia các phân khu chức năng cụ thể nhằm mục đích bảo tồn đa dạng sinh học.
Phân loại các loại hình khu bảo tồn
Dựa trên Điều 16 Luật Đa dạng sinh học 2008, hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên bao gồm: vườn quốc gia; khu dự trữ thiên nhiên; khu bảo tồn loài - sinh cảnh; và khu bảo vệ cảnh quan. Bên cạnh đó, các tiêu chí cụ thể để phân cấp các khu bảo tồn này được quy định chi tiết tại Nghị định số 65/2010/NĐ-CP như sau:
1. Vườn quốc gia
Đây là loại hình khu bảo tồn có các đặc điểm:
- Sở hữu hệ sinh thái tự nhiên quan trọng đối với cấp quốc gia, quốc tế; mang tính đặc th trợ hoặc đại diện cho một vùng sinh thái cụ thể.
- Là nơi cư trú thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài nằm trong Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ.
- Có giá trị đặc biệt về mặt khoa học, giáo dục và sở hữu cảnh quan thiên nhiên độc đáo, có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái.
2. Khu dự trữ thiên nhiên
- Cấp quốc gia: Có hệ sinh thái tự nhiên quan trọng (quốc gia hoặc quốc tế), mang tính đặc thù hoặc đại diện cho một vùng sinh thái; có giá trị cao về khoa học, giáo dục hoặc phục vụ du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng.
- Cấp tỉnh: Có hệ sinh thái tự nhiên quan trọng đối với địa phương, mang tính đặc thù hoặc đại diện cho các hệ sinh thái tại địa phương đó; có giá trị về sinh thái, môi trường nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục và du lịch.
3. Khu bảo tồn loài - sinh cảnh
- Cấp quốc gia: Là nơi sinh sống tự nhiên (thường xuyên hoặc theo mùa) của ít nhất một loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; có giá trị đặc biệt về khoa học và giáo dục.
- Cấp tỉnh: Là nơi cư trú thường xuyên hoặc theo mùa của các loài hoang dã thuộc danh mục cấm khai thác ngoài tự nhiên, là nơi sinh sản hoặc tránh rét của các loài di cư; có giá trị về sinh thái, môi trường phục vụ nghiên cứu và du lịch.
4. Khu bảo vệ cảnh quan
- Cấp quốc gia: Có hệ sinh thái đặc thù; sở hữu cảnh quan thiên nhiên độc đáo, đẹp mắt; có giá trị cao về khoa học, giáo dục và du lịch sinh thái.
- Cấp tỉnh: Có cảnh quan môi trường, nét đẹp tự nhiên nhưng chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí để thành lập cấp quốc gia; có giá kèm về sinh thái, môi trường phục vụ nghiên cứu và nghỉ dưỡng.
Quyền và trách nhiệm của Ban quản lý khu bảo tồn
Các tổ chức hoặc Ban quản lý được giao nhiệm vụ quản lý khu bảo tồn có các quyền và trách nhiệm pháp lý sau:
- Thực hiện công tác bảo tồn đa dạng sinh học theo đúng quy định của Luật Đa dạng sinh học và quy chế quản lý riêng biệt của từng khu bảo tồn.
- Xây dựng, trình cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt các kế hoạch, chương trình hoặc dự án đầu tư nhằm phục hồi hệ sinh thái tự nhiên trong phạm vi khu bảo tồn.
- Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học, thu thập nguồn gen và mẫu vật di truyền; thực hiện theo dõi, xây dựng cơ sở dữ liệu và báo cáo hiện trạng đa dạng sinh học; triển khai các biện pháp phòng chống dịch bệnh.
- Được phép kinh doanh, liên doanh trong các lĩnh vực như du lịch sinh thái, nghiên cứu khoa học, nghỉ dưỡng và các dịch vụ hợp pháp khác theo quy định của pháp luật.
- Phối hợp chặt chẽ với lực lượng kiểm lâm, cảnh sát môi trường, cảnh sát phòng cháy chữa cháy và chính quyền địa phương để bảo vệ đa dạng sinh học.
- Được hưởng lợi ích từ hoạt động tiếp cận nguồn gen trong phạm vi khu bảo tồn.
Quyền và nghĩa vụ của các chủ thể cư trú và hoạt động trong khu bảo tồn
Đối với hộ gia đình, cá nhân sinh sống hợp pháp
Các hộ gia đình, cá nhân có quyền sử dụng đất ở hợp pháp theo quy định của Luật Đảm bảo quyền lợi về đất đai tại khu vực này được hưởng các quyền và thực hiện nghĩa vụ sau:
- Quyền lợi: Được ưu tiên khai thác đất, mặt nước, rừng để phục vụ canh tác nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản (không bị pháp luật cấm); được ưu tiên lập dự án du lịch sinh thái; được ưu tiên tuyển dụng và tham gia quản lý khu bảo tồn; được chia sẻ lợi ích từ hoạt động kinh doanh du lịch, khai thác nguồn lợi và tiếp cận nguồn gen.
- Nghĩa vụ: Phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ rừng theo các quy định pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng.
Đối với tổ chức, cá nhân có hoạt động hợp pháp khác
Các chủ thể này khi tham gia vào khu bảo tồn phải tuân thủ:
- Khai thác nguồn lợi thiên nhiên theo đúng quy định của Luật Đa dạng sinh học 2008 và quy chế quản lý khu bảo tồn.
- Thực hiện việc tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích từ các hoạt động này theo đúng trình tự pháp luật.
- Chấp hành nghiêm chỉnh quy chế quản lý khu bảo tồn và các quy định pháp luật liên quan khác. Nếu có tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện, các bên cần tìm hiểu về thủ tục khởi kiện vụ án hành chính theo quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Quy định về quản lý vùng đệm
Vùng đệm của khu bảo tồn là khu vực quan trọng cần được kiểm soát chặt chẽ nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến lõi bảo tồn:
- Xác lập ranh giới: Vị trí và diện tích vùng đệm phải được quy định cụ thể trong quyết định thành lập khu bảo tồn, dựa trên bản đồ hiện trạng sử dụng đất hoặc tọa độ xác định trên mặt nước biển.
- Hoạt động quản lý: Mọi hoạt động tại vùng đệm phải tuân thủ nghiêm ngặt quy chế quản lý vùng đệm do Thủ tướng Chính phủ ban hành.
- Đánh giá tác động môi trường: Chủ dự án đầu tư trong vùng đệm có trách nhiệm lập báo cáo đánh giá tác động môi trường trình Hội đồng thẩm định. Thành phần Hội đồng thẩm định bắt buộc phải có đại diện của Ban quản lý khu bảo tồn để đảm bảo tính khách quan.
- Kiểm soát rủi ro: Đối với các dự án tiềm ẩn nguy cơ gây sự cố môi trường hoặc phát tán chất thải độc hại, quyết định phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường phải xác định rõ khoảng cách an toàn nhằm ngăn chặn các tác động xấu đến khu bảo tồn và tổ chức quản lý.
Việc tuân thủ các quy định này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững, phù hợp với các quy định pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu hiện nay.
