Góc nhìn và ý kiến của luật sư về những quy định về từ thiện và vụ việc của Ca sỹ Thủy Tiên trong việc ủng hộ đồng bào miền Trung
Trong các đợt thiên tai, bão lũ gây thiệt hại nặng nề tại miền Trung, hoạt động từ thiện của các cá nhân nổi tiếng thường thu hút sự chú ý lớn từ dư luận. Dưới góc độ pháp lý, việc một cá nhân tự nguyện sử dụng tài sản riêng hoặc nhận tài sản từ người khác để thực hiện công tác cứu trợ cần được xem xét dựa trên các quy định về giao dịch dân sự và các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động cứu trợ.
Hoạt động từ thiện của cá nhân có thể chia thành hai hình thức chính với bản chất pháp lý khác nhau theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015:
Khi một cá nhân sử dụng tiền hoặc hiện vật thuộc sở hữu của mình để hỗ trợ đồng bào gặp khó khăn, về bản chất đây là giao dịch dân sự "tặng cho tài sản". Theo Điều 457 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng tặng cho tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên tặng cho giao tài sản của mình và chuyển quyền sở hữu cho bên được tặng cho mà không yêu cầu đền bù, bên được tặng cho đồng ý nhận.
Trong trường hợp này, người làm từ thiện đóng vai trò là bên tặng cho, và những người gặp khó khăn là bên được tặng cho. Giao dịch này hoàn tất khi có sự chuyển giao tài sản và sự chấp thuận của bên nhận.
Trường hợp cá nhân đứng ra kêu gọi, nhận tiền hoặc hàng hóa từ các mạnh thường quân để chuyển đến tay người cần cứu trợ, đây là một giao dịch dân sự có sự tham gia của bên thứ ba đóng vai trò trung gian. Mặc dù có thêm chủ thể trung gian (người nhận tài trợ gián tiếp), nhưng bản chất cốt lõ chứa đựng trong đó vẫn là quan hệ tặng cho tài sản giữa các bên đóng góp và các đối tượng được thụ hưởng.
Cần phân biệt rõ hoạt động này với việc thành lập các tổ chức chuyên trách như quỹ xã hội hoặc quỹ từ thiện. Các loại hình này được điều chỉnh bởi các quy định chặt chẽ hơn về tư cách pháp nhân và quản lý tài chính, ví dụ như Nghị định số 148/2007/NĐ-CP về tổ chức, hoạt động của quỹ xã hội, quỹ từ thiện.
Để một giao dịch tặng cho tài sản phục vụ mục đích từ thiện được coi là hợp pháp, cần đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hiệu lực của giao dịch dân sự theo quy định tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015:
Mặc dù pháp luật khuyến khích tinh thần tương thân tương ái, nhưng để ngăn chặn tình trạng lợi dụng danh nghĩa từ thiện để trục lợi cá nhân, Nhà nước đã có những quy định cụ thể. Đặc biệt, đối với các hoạt động vận động, tiếp nhận và phân phối nguồn đóng góp tự nguyện nhằm khắc phục hậu quả thiên tai, hoả hoạn, cần lưu ý các quy định tại Nghị định số 64/2008/NĐ-CP.
Căn cứ Điều 3 của Nghị định này, các hành vi sau đây bị nghiêm cấm:
Như vậy, pháp luật không cấm cá nhân kêu gọi hoặc nhận tài sản để làm từ thiện. Tuy nhiên, trách trình của người trung gian là phải đảm bảo tính minh bạch, công khai và sử dụng nguồn lực đúng mục đích như đã cam kết. Nếu có hành vi gian lận hoặc chiếm đoạt tài sản đóng góp, cá nhân đó sẽ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.
Dựa trên các dữ liệu từ báo chí về quá trình làm từ thiện của ca sĩ Thủy Tiên trong giai đoạn bão lũ tại miền Trung, có thể phân tích dưới hai giai đoạn:
Giai đoạn 1: Sử dụng tài sản cá nhân. Khi ca sĩ sử dụng nguồn tiền tự có (khoảng 8 tỷ đồng) để ủng hộ bà con vùng lũ, đây là giao dịch tặng cho tài sản hoàn toàn hợp pháp. Chủ thể thực hiện giao dịch có đầy đủ năng lực hành vi, dựa trên sự tự nguyện và không yêu cầu đền bù.
Giai đoạn 2: Vai trò trung gian nhận ủng hộ. Khi tiếp nhận hơn 100 tỷ đồng từ cộng đồng để chuyển tới đồng bào miền Trung, ca sĩ đóng vai trò là bên trung gian vận chuyển tài sản (không thu phí). Giao dịch lúc này có sự tham gia của ba bên: Bên tặng cho (người quyên góp), Bên được tặng cho (người nhận cứu trợ) và Bên trung gian.
Xét về mặt pháp lý, nếu quá trình tiếp nhận và phân phối tài sản được thực hiện dựa trên tinh thần tự nguyện, không có sự lừa dối và quan trọng nhất là không vi phạm các hành vi bị cấm như chiếm đoạt hay báo cáo sai sự thật theo quy định tại Nghị định 64/2008/NĐ-CP, thì hoạt động này vẫn nằm trong khuôn khổ pháp luật cho phép. Việc thực hiện đúng cam kết và công khai minh bạch chính là yếu tố then chốt để bảo vệ tính hợp pháp của các cá nhân làm từ thiện tự phát.
