Ô nhiễm không khí là tình trạng sự thay đổi về thành phần, tính chất vật lý và hóa học của không khí do sự xuất hiện của các chất lạ hoặc sự biến đổi quan trọng trong các thành phần vốn có. Tình trạng này làm vi phạm các tiêu chuẩn môi trường do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, gây ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe con người, hệ sinh thái và các nguồn lợi sinh vật.
Dưới góc độ khoa học, chất ô nhiễm là gì cũng là một câu hỏi quan trọng để hiểu rõ bản chất của vấn đề này. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có 6 nhóm chất chính gây ô nhiễm không khí ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người bao gồm: Nitơ dioxyt (NOx), Lưu huỳnh dioxyt (SOx), Cacbon monoxit (CO), Chì (Pb), Ozon tầng bình lưu (O3) và các vật chất dạng hạt (PM).
Nguyên nhân gây ô nhiễm không khí
Ô nhiễm không khí có thể phát sinh từ các hiện tượng tự nhiên hoặc từ các hoạt động của con người. Các nguồn phát thải này có thể diễn ra trên quy mô cục bộ, khu vực hoặc mang tính toàn cầu.
Hoạt động của con người
Đây là nhóm nguyên nhân chính và khó kiểm soát nhất, bao gồm:
- Hoạt động công nghiệp: Đây được coi là nguồn gây ô nhiễm lớn nhất. Quá trình đốt cháy nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí đốt) tại các nhà máy nhiệt điện, cơ sở sản xuất tạo ra lượng lớn CO2, CO, SO2, NOx và bụi mịn. Ngoài ra, việc sử dụng dung môi trong ngành hóa chất và sự rò rỉ công nghệ cũng đóng góp đáng kể vào quá trình này.
- Giao thông vận tải: Sự gia tăng các phương tiện cơ giới, đặc biệt là xe sử dụng động cơ diesel, làm phát sinh lượng lớn khí thải độc hại như CO2, CO, SO2 và chì (Pb). Tại các quốc gia đang phát triển, việc sử dụng các phương tiện cũ kỹ, không đạt tiêu chuẩn khí thải càng làm trầm trọng thêm tình trạng này.
- Hoạt động nông nghiệp: Việc chăn nuôi gia súc lớn (trâu, bò, lợn...) phát sinh khí metan (CH4) và amoniac (NH3). Bên cạnh đó, tập quán đốt rơm rạ sau thu hoạch tạo ra khói, bụi và các hạt mịn, gây ảnh hưởng đến chất lượng không khí tại các vùng nông thôn và lan rộng sang các khu vực lân cận.
- Quản lý chất thải: Việc đốt rác thải và chất thải hữu cơ tại các bãi chôn lấp phát sinh nhiều hợp chất độc hại như dioxin/furan, HCl, HF và bụi. Nghị định số 38/2015/NĐ-CP đã quy định cụ thể về quản lý chất thải, tuy nhiên việc xử lý rác thải không đúng quy chuẩn vẫn là nguồn phát thải khí độc lớn.
- Sinh hoạt hộ gia đình: Việc sử dụng nhiên liệu rắn (củi, than tổ ong, phân động vật) để nấu nướng và sưởi ấm tại các khu vực nghèo hoặc vùng sâu vùng xa tạo ra lượng lớn hạt vật chất (PM) và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC).
Các hiện tượng tự nhiên
Không chỉ do con người, môi trường không khí còn bị tác động bởi các yếu tố tự nhiên như: sự phun trào núi lửa, bão bụi, cháy rừng tự nhiên, và các quá trình biến đổi địa chất khác. Các hạt bụi từ bão cát có thể di chuyển hàng ngàn dặm trong bầu khí quyển, mang theo mầm bệnh hoặc các độc chất tự nhiên.
Hậu quả của ô nhiễm không khí
Ô nhiễm không khí để lại những hệ lụy nghiêm trọng và đa diện:
- Đối với sức khỏe con người: Hậu quả của ô nhiễm môi trường không khí là cực kỳ lớn, gây ra hàng triệu ca tử vong sớm mỗi năm. Các bệnh lý về đường hô hấp (hen suyễn, viêm phổi), bệnh tim mạch và các tác động đến hệ thần kinh là những rủi ro trực tiếp khi hít phải bụi mịn và khí độc.
- Đối với môi trường: Gây ra hiện tượng mưa axit, làm suy giảm tầng ozone, thúc đẩy biến đổi khí hậu và hiện tượng nóng lên toàn cầu. Sự thay đổi thành phần không khí cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của thực vật và đa dạng sinh học.
- Đối với kinh tế - xã hội: Gây thiệt hại về tài sản, làm giảm tầm nhìn (ảnh hưởng giao thông), tăng chi phí y tế và làm suy giảm chất lượng cuộc sống của cộng đồng.
Căn cứ pháp lý về quản lý môi trường không khí
Để kiểm soát tình trạng này, Nhà nước thực hiện việc lập quy hoạch và các kế hoạch bảo vệ môi trường dựa trên các văn bản quy phạm pháp luật cụ thể. Theo Nghị định số 18/2015/NĐ-CP, nội dung về thực trạng phát thải khí và chất lượng môi trường không khí là một phần trọng yếu trong quy hoạch bảo vệ môi trường cấp quốc gia. Quy hoạch này bao gồm việc xác định mục tiêu quản lý, các giải pháp đối với những nguồn phát thải lớn và định hướng mạng lưới quan trắc môi trường nhằm giám sát chất lượng không khí một cách liên tục và chính xác.
