Hiện tượng suy thoái môi trường

Khái niệm và bản chất của hiện tượng suy thoái môi trường

Môi trường sinh thái được hiểu là một mạng lưới chỉnh thể, hữu cơ với mối liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố đất, nước, không khí và các cơ thể sống trong phạm vi toàn cầu. Do tính chất kết nối mật thiết này, bất kỳ sự rối loạn hay mất ổn định tại một mắt xích nào trong hệ thống cũng có khả năng dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng trên diện rộng. Trong bối cảnh hiện nay, tình trạng ô nhiễm và suy thoái môi trường đang trở thành vấn đề cấp bách, gây ra những tác động tiêu cực đến sự phát triển bền vững của hành tinh.

Hiện trạng này không chỉ là vấn đề cục bộ mà đã trở thành một trong mười mối đe dọa chính được Cao ủy về những đe dọa, thách thức và thay đổi (High-level Panel on Threats, Challenges and Change) của Liên Hợp Quốc cảnh báo. Việc nhận diện đúng bản chất của sự suy thoái là bước đầu tiên để xây dựng các giải pháp bảo vệ hiện trạng môi trường ở Việt Nam cũng như trên toàn thế giới.

Suy thoái môi trường là gì?

Suy thoái môi trường được hiểu là sự biến đổi tiêu cực về cả chất lượng và số lượng của các thành phần cấu thành nên môi trường. Sự biến đổi này gây ra những tác động xấu đến đời sống con người, thiên nhiên, làm phá hủy các hệ sinh thái và dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài sinh vật hoang dã. Các thành phần môi trường bao gồm: không khí, nước, đất, âm thanh, ánh sáng, lòng đất, núi, rừng, sông, hồ, biển, sinh vật và các hệ sinh thái khác.

Một thành phần môi trường được xác định là đã bị suy thoái khi hội đủ các dấu hiệu sau:

• Sự biến đổi về số lượng và chất lượng: Có sự suy giảm đồng thời cả về mặt số lượng lẫn chất lượng của thành phần môi trường đó; hoặc sự thay đổi về mặt số lượng dẫn đến sự thay đổi tương ứng về mặt chất lượng (và ngược lại).
• Hệ quả đối với đời sống và sinh vật: Sự biến đổi này phải đạt đến mức độ gây ảnh hưởng xấu, kéo dài đến sức khỏe con người, hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc gây ra các hiện tượng thiên tai cực đoan như hạn hán, lũ lụt, xói mòn và sạt lở đất.

Phân biệt giữa ô nhiễm môi trường và suy thoái môi trường

Mặc dù thường được nhắc đến cùng nhau, nhưng dưới góc độ pháp lý, ô nhiễm môi trường và suy thoái môi trường có những đặc điểm khác biệt cần được phân định rõ ràng để áp dụng các biện pháp khắc phục phù hợp.

Khái niệm ô nhiễm môi trường

Căn cứ theo quy định tại Khoản 12 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, khái niệm về ô nhiễm môi trường được xác lập như sau:

Ô nhiễm môi trường là tình trạng các thành phần của môi trường bị biến đổi đến một mức độ nhất định, khiến chúng không còn phù hợp với tiêu chuẩn môi trường và quy chuẩn kỹ thuật môi trường đã được xác định. Hậu quả trực tiếp của ô nhiễm là gây ra những tác động tiêu cực đến sức khỏe con người và các sinh vật trong hệ sinh thái. Một ví dụ điển hình là việc xả chất thải sinh hoạt, chất thải công nghiệp chưa qua xử lý ra sông ngòi, làm biến đổi tính chất nguồn nước.

Sự khác biệt cơ bản

Để tránh nhầm lẫn trong quá trình đánh giá tác động môi trường, cần lưu ý các điểm khác biệt sau:

• Về phạm vi và bản chất: Ô nhiễm môi trường tập trung vào sự biến đổi của các thành phần môi trường vượt quá ngưỡng cho phép của quy chuẩn kỹ thuật. Trong khi đó, suy thoái môi trường mang tính khái quát hơn, bao gồm cả sự suy giảm về số lượng (ví dụ: diện tích rừng bị thu hẹp) và sự mất đi các chức năng sinh thái vốn có.
• Về mức độ tác động: Ô nhiễm thường là nguyên nhân hoặc là một phần của quá trình suy thoái. Tuy nhiên, không phải mọi sự suy thoái đều bắt nguồn từ ô nhiễm (ví dụ: sự xói mòn đất tự nhiên hoặc biến đổi khí hậu làm thay đổi cấu trúc địa chất).
• Về đối tượng tác động: Ô nhiễm thường nhắm vào các chỉ số hóa - lý - sinh của môi trường (như nồng độ bụi, hàm lượng kim nặng trong nước), còn suy thoái nhấn mạnh vào sự mất mát về đa dạng sinh học và sự phá vỡ cấu trúc hệ thống của các thành phần môi trường.

Việc hiểu rõ các khái niệm này giúp các cơ quan quản lý và doanh nghiệp có cái nhìn chính xác khi thực hiện các báo cáo hiện trạng môi trường, từ đó đưa ra các phương án ứng phó kịp thời trước những diễn biến phức tạp của tình trạng ô nhiễm môi trường biển hay ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn.