Con nuôi có được thừa kế không?

Trong quan hệ hôn nhân và gia đình, một trong những vấn đề gây nhiều tranh luận là liệu con nuôi có được hưởng quyền thừa kế ngang bằng với con đẻ hay không. Theo nguyên tắc không phân biệt đối xử giữa các thành viên trong gia đình, pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng về quyền lợi của con nuôi đối với di sản của cha mẹ nuôi.

Con nuôi có được hưởng thừa kế như con đẻ không?

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, trong trường hợp người để lại di sản qua đời mà không để lại di chúc, việc phân chia tài sản sẽ được thực hiện theo pháp luật. Về mối quan hệ giữa con nuôi và cha mẹ nuôi, các quy định cụ thể như sau:

• Về quan hệ thừa kế: Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 khẳng định: "Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi được thừa kế di sản của nhau và còn được thừa kế di sản theo quy định tại Điều 651 và Điều 652 của Bộ này".
• Về thừa kế thế vị: Tại Điều 652, pháp luật quy định trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống. Quy định này áp dụng tương tự cho cả con nuôi hợp pháp.
• Về hàng thừa kế: Theo Điều 651, con nuôi thuộc hàng thừa lưu thứ nhất cùng với con đẻ, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi và vợ/chồng của người chết. Những người ở cùng hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau.

Như vậy, nếu việc đăng ký nhận con nuôi được thực hiện đúng quy định pháp luật, con nuôi hoàn toàn có quyền thừa kế của con nuôi ngang bằng với con đẻ.

Điều kiện để con nuôi được công nhận quyền thừa kế

Không phải mọi trường hợp quan hệ nuôi dưỡng thực tế đều mặc nhiên được pháp luật công nhận là con nuôi hợp pháp để hưởng quyền thừa kế. Để có tư cách thừa kế, quan hệ cha mẹ và con nuôi phải được xác lập dựa trên các điều kiện của Luật Nuôi con nuôi 2010:

Điều kiện về chủ thể và thủ tục

Để việc nhận nuôi có hiệu lực pháp lý, cần đáp ứng các tiêu chuẩn sau:

• Đối với người nhận nuôi: Phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên; có điều kiện về sức khỏe, kinh tế và chỗ ở; có tư cách đạo đức tốt.
• Đối với con nuôi: Tại thời điểm được nhận làm con nuôi, trẻ em phải dưới 16 tuổi. Trường hợp từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi thì chỉ những người là cha dượng, mẹ kế, cô, cậu, dì, chú, bác ruột mới được nhận làm con nuôi.
• Thủ tục pháp lý: Việc thủ tục xin con nuôi trong nước phải được đăng ký tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú của người được nhận làm con nuôi. Nếu có yếu tố nước ngoài, việc đăng ký thực hiện tại cơ quan có thẩm quyền theo quy định về Nghị định 19/2011/NĐ-CP.

Chỉ khi được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận nuôi con nuôi, quan hệ cha mẹ và con mới chính thức được pháp luật công nhận để làm căn cứ xác lập quyền thừa kế.

Các trường hợp bị tước quyền thừa kế

Dù là con đẻ hay con nuôi, một cá nhân sẽ không được hưởng di sản nếu vi phạm các quy định tại Khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm:

• Có hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe hoặc ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản.
• Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.
• Có hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm chiếm đoạt di sản.
• Có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản lập di chúc; giả mạo, sửa chữa hoặc che giấu di chúc trái với ý chí của người quá cố.

Tình huống thực tế về tranh chấp thừa kế con nuôi

Câu hỏi: Một người cho biết đã được bà B nhận làm con nuôi từ 20 năm trước (khi đó người này 30 tuổi). Khi bà B mất không để lại di chúc, để lại một căn nhà, người con ruột của bà không thừa nhận quyền lợi của người này. Người này có thể khởi kiện đòi quyền lợi không?

Giải đáp pháp lý: Trong trường hợp này, cần xem xét tính hợp pháp của việc nhận nuôi. Theo Luật Nuôi con nuôi 2010, người nhận nuôi phải hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên và trẻ em được nhận nuôi thường dưới 16 tuổi (hoặc một số trường hợp đặc biệt khác). Nếu tại thời điểm nhận nuôi, người này đã 30 tuổi thì không đủ điều kiện về độ tuổi của con nuôi theo quy định pháp luật để thực hiện thủ tục đăng ký nuôi con nuôi hợp pháp.

Nếu việc nuôi dưỡng chỉ diễn ra trên thực tế mà không qua các bước nhận trẻ mồ côi làm con nuôi và đăng ký tại cơ quan có thẩm quyền theo đúng trình tự, thì về mặt pháp lý, quan hệ cha mẹ - con nuôi chưa được xác lập. Do đó, người này không thuộc hàng thừa kế thứ nhất của bà B và không có quyền hưởng di sản theo pháp luật đối với căn nhà nêu trên.