Vai trò của thi hành án phạt tù bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và thực hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của Đảng và Nhà nước
Trong quy trình tố tụng hình sự, thi hành án hình sự được xác định là giai đoạn cuối cùng, đóng vai trò hoàn tất chu trình xử lý một vụ án. Sau khi các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện đầy đủ các bước từ điều tra, truy tố đến xét xử, bản án của Tòa án được ban hành chính là sự thể hiện quyền lực nhà nước nhằm lên án hành vi phạm tội và áp dụng hình phạt đối với bị cáo.
Tuy nhiên, nếu quá trình tố tụng chỉ dừng lại ở việc ra phán quyết mà thiếu đi các biện pháp cưỡng chế đặc trưng của Nhà nước để thực thi bản án, thì tính răn đe, giáo dục và phòng ngừa tội phạm sẽ không đạt được hiệu quả như mong muốn. Do đó, việc triển khai các hoạt động thi hành án là điều kiện tiên quyết để đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật.
Để thống nhất quá trình này, các cơ quan tư pháp trung ương cũng như Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành nhiều Thông tư liên tịch và Nghị quyết hướng dẫn cụ thể. Các văn bản này nhằm đảm bảo việc thi hành nghiêm túc các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật hoặc các quyết định được thi hành ngay mặc dù chưa có hiệu lực pháp luật.
Trong bối cảnh kinh tế - xã hội phát triển, các hoạt động sản xuất, kinh doanh và thương mại diễn ra đa dạng, kéo theo sự gia tăng về cả số lượng lẫn tính chất phức tạp của tội phạm. Điều này đặt ra thách thức lớn cho công tác quản lý trật tự an toàn xã hội. Trong bối cảnh đó, thi hành án hình sự đóng vai quyết định trong việc duy trì kỷ cương pháp luật.
Hoạt động thi hành án hình sự có những đặc thù riêng biệt so với các loại hình thi hành án khác. Đối tượng trực tiếp của quá trình này là con người cụ thể; hệ thống trại giam, trại tạm giam được đầu tư trang thiết bị quản lý hiện đại và chính quy từ trung ương đến địa phương. Đặc biệt, công tác thi hành án phạt tù đòi hỏi sự quyết liệt của lực lượng Cảnh sát thi hành án hình sự và các cơ quan tư pháp khi phải đối mặt với những đối tượng phạm tội có tính chất manh động, khó cải tạo hoặc có ý định bỏ trốn.
Có thể thấy, công tác này không chỉ đơn thuần là việc giam giữ mà còn bao gồm cả công tác thi hành án hình sự tại xã phường thị trấn và các cơ sở giam giữ chuyên biệt, góp phần quan trọng vào sự nghiệp bảo vệ an ninh quốc gia và giữ gìn trật tự xã hội.
Thi hành án hình sự mang lại nhiều giá trị pháp lý và nhân văn sâu sắc, cụ thể trên các phương diện sau:
Về mặt bản chất, thi hành án phạt tù thể hiện mối quan hệ giữa chủ thể quản lý (lực lượng chức năng) và đối tượng chịu sự quản lý (phạm nhân). Đây là một mối quan hệ mang tính đặc thù, trong đó phạm nhân là đối tượng yếu thế, chịu sự giám sát, giáo dục và cải tạo nghiêm ngặt dưới sự điều hành của cơ quan có thẩm quyền.
Sự vận hành hiệu quả của giai đoạn này đảm bảo cho toàn bộ quá trình tố tụng hình sự được thực hiện một cách thống nhất, xuyên suốt từ khi khởi tố đến khi kết thúc bản án, góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật và an toàn.
