Luật sư hướng dẫn phân loại tội phạm theo quy định mới nhất hiện nay. Những yếu tố nào cấu thành tội phạm?
Trong hệ thống pháp luật hình sự, việc xác định một hành vi có cấu thành tội phạm hay không và phân loại mức độ nguy hiểm của hành vi đó đóng vai trò then chốt. Việc phân loại tội phạm không chỉ giúp cơ quan tiến hành tố tụng xác định khung hình phạt phù hợp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các vấn đề pháp lý khác như thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, việc áp dụng án treo hoặc quá trình xóa án tích. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành.
Căn cứ theo Điều 8 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), khái niệm tội phạm được xác lập dựa trên các yếu tố cốt lõi sau:
Như vậy, một hành vi chỉ bị coi là tội phạm khi nó thỏa mãn đầy đủ các yếu tố cấu thành và được luật hóa. Các hành vi vi phạm khác không được quy định trong Bộ luật Hình sự có thể bị xử lý theo các chế tài hành chính hoặc dân sự tùy theo tính chất vụ việc.
Dựa trên tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội, Điều 9 Bộ luật Hình sự phân chia tội phạm thành 04 nhóm chính. Việc xác định loại tội phạm dựa vào mức cao nhất của khung hình phạt được quy định cho tội danh đó:
Là loại tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội không lớn. Mức cao nhất của khung hình phạt đối với loại tội này là phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm.
Là loại tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn. Mức cao nhất của khung hình phạt được quy định là từ trên 03 năm tù đến 07 năm tù.
Là loại tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn. Mức cao nhất của khung hình phạt đối với tội này là từ trên 07 năm tù đến 15 năm tù.
Là loại tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đặc biệt lớn. Mức cao nhất của khung hình phạt áp dụng là từ trên 15 năm tù đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.
Việc phân loại này rất quan trọng trong tố tụng. Ví dụ, khi xem xét về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định mới nhất, mức độ của tội phạm sẽ quyết định thời hạn mà Nhà nước có quyền truy cứu người vi phạm.
Để một hành vi bị coi là tội phạm, cần phải hội đủ 4 yếu tố cấu thành sau đây:
Theo quy định hiện hành, chủ thể của tội phạm bao gồm hai nhóm chính:
Khách thể chính là những quan hệ xã hội được Luật Hình sự bảo vệ nhưng bị hành vi phạm tội xâm hại. Các quan hệ này bao gồm quyền con người, quyền công dân, chủ quyền quốc gia, chế độ kinh tế - chính trị và trật tự an toàn xã hội. Tùy vào loại hành vi mà khách thể có thể là tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản (ví dụ như trong các vụ án tóm tắt bản án về phạm tội trộm cắp tài sản).
Đây là những biểu hiện ra bên ngoài thế giới khách quan mà con người có thể nhận biết được, bao gồm: hành vi nguy hiểm cho xã hội; hậu quả do hành vi gây ra; mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả; cũng như các yếu tố khác như thời gian, địa điểm, công cụ, phương tiện phạm tội.
Đây là trạng thái tâm lý bên trong của người phạm tội, bao gồm: lỗi (cố ý hoặc vô ý), động cơ và mục đích phạm tội. Việc xác định đúng mặt chủ quan giúp phân biệt giữa các loại tội phạm khác nhau, chẳng hạn như sự khác biệt giữa hành vi cố ý thực hiện tội phạm và trường hợp phạm tội chưa đạt là gì? có phải chịu trách nhiệm hình sự không?
Tóm lại, việc nắm vững các quy định về phân loại và cấu thành tội phạm giúp người dân hiểu rõ hơn về tính thượng tôn pháp luật cũng như các hệ quả pháp lý đi kèm khi có hành vi xâm phạm trật tự xã hội.
