Chứng cứ trong tố tụng hình sự

chứng cứ trong tố tụng hình sự. Quá trình giải quyết vụ án hình sự thực chất là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ

Thứ Ba, 5/5/2020, 18:02 (GMT+7)Luật Sư Việt Nam

Trong quá trình giải quyết một vụ án hình sự, việc xác định sự thật khách quan là mục tiêu cao nhất. Quá trình này thực chất là chuỗi các hoạt động thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ nhằm chứng minh có hành vi phạm tội xảy ra hay không, đồng thời làm rõ trách nhiệm hình sự của cá nhân cụ thể. Việc hiểu rõ bản chất của chứng cứ và quy trình tố tụng là nền tảng để đảm bảo tính công bằng, tránh oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm.

Khái niệm về chứng cứ trong tố tụng hình sự

Theo quy định tại Điều 86 Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015, chứng cứ được định nghĩa là những tài liệu, vật thể có thật, được thu thập theo đúng trình tự và thủ tục do Bộ luật này quy định. Những thông tin này đóng vai trò làm căn cứ pháp lý để xác định các yếu tố: sự tồn tại của hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết khác có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết vụ án.

Cần lưu ý rằng, bất kỳ thông tin hay vật thể nào dù có thật nhưng không được thu thập theo đúng trình tự, thủ tục pháp luật quy định thì đều không có giá trị pháp lý và không được phép sử dụng làm căn cứ để giải quyết vụ án hình sự.

Các nguồn chứng cứ theo quy định pháp luật

Tại Điều 87 BLTTHS năm 2015, các nguồn chứng cứ chính thức bao gồm:

Vật chứng: Những vật thể hữu hình liên quan đến vụ án.
Lời khai, lời trình bày: Thông tin từ người làm chứng, bị can, bị cáo, bị hại...
Dữ liệu điện tử: Các thông tin được tạo ra, lưu trữ hoặc truyền tải dưới dạng kỹ thuật số.
Kết luận giám định, định giá tài sản: Kết quả từ các chuyên gia hoặc cơ quan chức năng về đặc tính kỹ thuật, giá trị vật chất.
Biên bản tố tụng: Các văn bản ghi nhận trong quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án.
Kết quả ủy thác tư pháp: Thông tin từ việc hợp tác quốc tế hoặc phối hợp với cơ quan nước ngoài.
Các tài liệu, đồ vật khác: Các nguồn bổ trợ có giá trị chứng minh.

So với giai đoạn trước (BLTTHS 2003), pháp luật hiện hành đã mở rộng và cụ thể hóa các nguồn như dữ liệu điện tử và kết quả định giá tài sản nhằm đáp ứng yêu cầu thực ti lành của đời sống số.

Quy trình thu thập chứng cứ

Thu thập chứng cứ là giai đoạn khởi đầu và quan trọng nhất của quá trình chứng minh. Nếu không có hoạt động thu thập hợp pháp, các bước kiểm tra hay đánh giá sau đó đều không có đối tượng thực hiện. Các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) có thẩm quyền thực hiện việc này thông qua các biện pháp như: triệu tập người liên quan để hỏi, trưng cầu giám định, khám xét, khám nghiệm hiện trường hoặc yêu cầu tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu.

Yêu cầu về thủ tục và sự chứng kiến

Trong quá trình thu thập, các cơ quan chức năng phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc để đảm bảo tính khách quan:

Giải thích quyền và nghĩa vụ: Phải thực hiện việc giải thích cho đối tượng bị áp dụng biện pháp tố tụ tìm (như người làm chứng, bị can, bị hại) trong các hoạt động hỏi cung, lấy lời khai, nhận dạng hoặc khám xét.
Sự có mặt của người chứng kiến: Đối với việc khám người, khám dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra hoặc nhận dạng: Phải có ít nhất một người chứng kiến (nếu khám người cùng giới thì người chứng kiến cũng phải là người cùng giới). Đối với việc khám xét chỗ ở, nơi làm việc: Phải có sự chứng kiến của đại diện chính quyền địa phương hoặc đại diện cơ quan, tổ chức sở tại. Trường hợp vắng chủ nhà, bắt buộc phải có hai người chứng kiến. Đối với việc thu giữ thư tín, điện tín, bưu phẩm: Cần có sự chứng kiến của đại diện cơ quan bưu điện.

Lưu ý đặc thù đối với từng loại chứng cứ

Để đảm bảo giá trị pháp lý, khi lập biên bản thu thập, cần chú trọng các chi tiết sau:

Đối với dấu vết: Phải mô tả rõ ràng tên gọi (vân tay, vết máu, dấu chân...), vị trí, đặc điểm hình dáng, kích thước và màu sắc để phục vụ công tác giám định.
Đối với vật chứng: Biên bản phải ghi rõ tên vật (ví dụ: súng, dao, xe máy kèm biển số/số khung/số máy), tình trạng (mới, cũ, nguyên vẹn), trọng lượng, và đặc biệt là địa điểm tìm thấy cũng như cách thức giấu vật.
Đối với dữ liệu điện tử: Đây là nguồn chứng cứ mới đòi hỏi sự cẩn trọng cao. Phương tiện điện tử phải được thu giữ kịp thời, niêm phong ngay sau khi thu giữ. Khi thực hiện sao lưu hoặc chặn thu dữ liệu từ mạng máy tính/viễn thông, phải lập biên bản cụ thể. Khi sử dụng làm chứng cứ, phải kèm theo phương tiện lưu trữ hoặc bản sao có thể đọc, nghe, nhìn được.

Kiểm tra và đánh giá chứng cứ

Theo Điều 108 BLTTHS năm 2015, trách nhiệm của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng là phải kiểm tra, đánh giá đầy đủ, khách quan và toàn diện mọi chứng cứ đã thu thập được. Mỗi chứng cứ cần được xem xét dựa trên ba tiêu chí cốt lõi:

Tính hợp pháp: Chứng cứ có được thu thập đúng trình tự, thủ tục luật định hay không?
Tính xác thực: Nội dung của chứng cứ có phản ánh đúng sự thật khách quan hay không?
Tính liên quan: Chứng cứ đó có mối liên hệ trực tiếp đến hành vi phạm tội hoặc các tình tiết trong vụ án hay không?

Hoạt động đánh giá này giúp xác định độ tin cậy của hệ thống chứng cứ, từ đó làm cơ sở để đưa ra các quyết định tố tụng chính xác. Trong nhiều trường hợp phức tạp, việc xác định trách nhiệm dân sự đi kèm cũng cần được xem xét kỹ lưỡng, đặc biệt là vấn đề bồi thường dân sự trong vụ án hình sự để đảm bảo quyền lợi cho người bị hại.

Ý nghĩa của việc đánh giá chứng cứ

Việc kiểm tra, đánh giá chứng cứ đóng vai trò quyết định đến kết quả giải quyết vụ án. Nó không chỉ là cơ sở để chứng minh tội phạm và người phạm tội mà còn là công cụ bảo vệ quyền con người, ngăn chặn tình trạng áp đặt chủ quan trong tố tụng. Một quy trình đánh giá chuẩn xác sẽ giúp làm sáng tỏ các tình tiết phức tạp, từ đó đưa ra phán quyết công minh, đúng pháp luật.