Trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ bổ sung năm 2017), nhóm đối tượng dưới 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được pháp luật định nghĩa là người chưa thành niên. Nhằm đảm bảo tính nhân văn và mục tiêu giáo dục, Nhà nước đã xây dựng một hệ thống các quy định riêng biệt tại Chương XII của Bộ luật này (từ Điều 90 đến Điều 107). Việc dành riêng một chương để quy định về chính sách xử lý hình sự đối với người dưới 18 tuổi cho thấy sự quan tâm đặc biệt của pháp luật Việt Nam đối với nhóm đối tượng này.
Cơ sở pháp lý
Các quy định về xử lý người chưa thành niên phạm tội dựa trên nền tảng chính sau:
- Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017);
- Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
Đặc trưng của nhóm đối tượng người dưới 18 tuổi
Người dưới 18 tuổi là nhóm đối tượng có những đặc điểm tâm sinh lý chưa phát triển hoàn thiện, thường có nhận thức và kinh nghiệm sống hạn chế, dễ bị tác động bởi các yếu tố bên ngoài hoặc bị kích động. Do đó, chính sách hình sự áp dụng cho nhóm này cần có sự khác biệt so với người trưởng thành, ưu tiên việc giáo dục, giúp họ nhận ra sai lường để tái hòa nhập cộng đồng.
Phạm vi chịu trách nhiệm hình sự
Theo quy định về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, pháp luật phân loại thành hai nhóm cụ thể:
- Nhóm từ đủ 16 tuổi trở lên: Phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm được quy định trong Bộ luật Hình sự.
- Nhóm từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi: Phạm vi trách nhiệm hình sự được thu hẹp đáng kể. Nhóm này chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc danh mục quy định tại Khoản 2 Điều 12 Bộ luật Hình sự.
Đáng chú ý, đối với hành vi chuẩn bị phạm tội của nhóm từ 14 đến dưới 16 tuổi, trách nhiệm hình sự cũng chỉ giới hạn ở một số tội danh cụ thể như tội Giết người (Điều 188) và tội Cướp tài sản (Điều 168).
Quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên
Tại Điều 98 Bộ luật Hình sự, các hình phạt có thể áp dụng cho người dưới 18 tuổi bao gồm: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ và tù có thời hạn. Nguyên tắc áp dụng hình phạt được thực hiện như sau:
- Mức độ hình phạt: Phần lớn các hình phạt (trừ cảnh cáo và tù có thời hạn đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi) đều không vượt quá 1/2 mức hình phạt áp dụng đối với người trưởng thành phạm cùng một tội. Ví dụ, nếu áp dụng hình phạt tiền, số tiền phải nộp không được quá nửa mức quy định chung.
- Tính giáo dục: Tòa án ưu tiên các biện pháp mang tính giáo dục thay vì cách ly khỏi xã hội. Nếu xét thấy không cần thiết phải áp dụng hình phạt tù, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp khác như giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc giám sát.
- Các loại hình phạt bị loại trừ: Không áp dụng hình phạt tù chung thân và tử hình đối với người dưới 18 tuổi. Các hình phạt bổ sung như tịch thu tài sản, trục xuất cũng không được áp dụng cho nhóm đối tượng này.
Chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện
Người dưới 18 tuổi đang chấp hành hình phạt tù có thể được xem xét tha tù trước thời hạn có điều kiện nếu đáp ứng các tiêu chuẩn: phạm tội lần đầu, có tiến bộ trong cải tạo, đã chấp hành được ít nhất 1/3 thời hạn phạt tù và có nơi cư trú rõ ràng.
Quy trình thực hiện theo quy định tại Điều 66 Bộ luật Hình sự:
- Tòa án quyết định việc tha tù dựa trên đề nghị của cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền.
- Người được tha tù phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ trong thời gian thử thách (thời gian thử thách bằng thời gian còn lại của bản án).
- Nếu vi phạm nghĩa vụ hoặc bị xử phạt hành chính 02 lần trở lên trong thời gian thử thách, Tòa án có thể hủy bỏ quyết định tha tù và buộc chấp hành phần hình phạt còn lại.
- Trường hợp thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời gian thử thách, sẽ tiến hành tổng hợp hình phạt theo quy định tại Điều 56 Bộ luật Hình sự.
Thủ tục tố tụng hình sự đặc biệt
Nhằm bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên, thủ tục tố tụng được thiết lập với những nguyên tắc riêng biệt:
- Nguyên tắc tiếp cận: Đảm bảo tính thân thiện, phù hợp tâm lý, giữ bí mật thông tin cá nhân và tạo môi trường thoải mái nhất cho người bị buộc tội.
- Nhân sự tiến hành tố tụng: Người điều tra, truy tố, xét xử phải là những người có chuyên môn hoặc kinh nghiệm về tâm lý học, khoa học giáo dục liên quan đến người dưới 18 tuổi.
- Biện pháp ngăn chặn: Các biện pháp như tạm giữ, tạm giam được hạn chế tối đa. Chỉ áp dụng khi việc giám sát không đủ hiệu quả. Thời hạn tạm giam đối với người dưới 18 tuổi chỉ bằng 2/3 thời hạn so với người trưởng thành.
- Quyền bào chữa: Người bị buộc tội hoặc người đại diện có quyền tự bào chữa hoặc mời người bào chữa. Trong trường hợp không có người bào chữa, cơ quan tố tụng sẽ chỉ định người thực hiện quyền này để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ.
- Xét xử: Phiên tòa cần sự có mặt của đại diện gia đình, nhà trường hoặc tổ chức nơi bị cáo học tập, sinh hoạt. Trong các trường hợp đặc biệt cần bảo vệ bí mật đời tư, Tòa án có thể tiến hành xét xử kín.
