Bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự: Trong các vụ án hình sự đó, nếu đã bồi thường thiệt hại rồi thì còn phải đi tù nữa không? ...
Vấn đề bồi thường thiệt hại không chỉ tồn tại trong các quan hệ dân sự mà còn là một nội dung quan trọng trong nhiều vụ án hình sự. Một câu hỏi thường gặp là: Nếu người phạm tội đã thực hiện việc bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự thì có phải chịu hình phạt tù hay không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích dựa trên các quy định pháp luật tại thời điểm năm 2020.
Theo Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015, tội phạm được hiểu là hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm các quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, có tính chất nguy hiểm và phải bị xử lý hình sự. Trong quá trình thực hiện hành vi phạm tội, nếu gây ra thiệt hại về sức khỏe, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác, ngoài việc chịu trách nhiệm hình sự, người phạm tội còn phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải mọi trường hợp bồi thường đều dẫn đến việc đình chỉ vụ án. Theo quy định tại Điều 155 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Nhà nước chỉ khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của bị hại hoặc người đại diện hợp pháp trong một số tội danh nhất định (như tội cố ý gây thương tích ở mức độ nhẹ, tội cưỡng dâm...). Trong các trường hợp này, nếu người phạm tội bồi thường thiệt hại và được bị hại rút yêu cầu khởi tố thì vụ án sẽ được đình chỉ, trừ trường hợp có căn cứ cho thấy việc rút yêu cầu là do bị ép buộc, cưỡng bức.
Đối với các tội danh khác không thuộc diện khởi tố theo yêu cầu của bị hại, việc bồi thường thiệt hại đóng vai trò là một tình tiết giảm nhẹ. Cụ thể, tại Khoản 3 Điều 29 Bộ luật Hình sự quy định: Người thực hiện tội phạm ít nghiêm trọng hoặc tội phạm nghiêm trọng do vô ý, nếu đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại và được người bị hại tự nguyện hòa giải, đề nghị miễn trách nhiệm hình sự thì có thể được xem xét miễn trách nhiệm hình sự.
Như vậy, quan niệm cho rằng "đã bồi thường thiệt hại trong vụ án hình sự là không phải đi tù" là chưa chính xác về mặt pháp lý. Việc bồi thường chỉ là một trong những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điều 51 Bộ luật Hình sự. Tùy vào tính chất, mức độ của hành vi phạm tội và thái độ khắc phục hậu quả mà cơ quan có thẩm quyền sẽ quyết định áp dụng hình phạt hoặc miễn trách nhiệm hình sự.
Trong thực tế, có trường hợp bản án đã tuyên người phạm tội phải bồi thường một số tiền nhất định cho gia đình bị hại nhưng đến thời điểm thi hành án, người phạm tội vẫn chưa thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Trong tình huống này, cần xem xét các quy định về thi hành án dân sự.
Căn cứ Điểm a Khoản 2 Điều 482 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, các bản án, quyết định về bồi thường thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, tổn thất tinh thần của công dân thuộc trường hợp phải được thi hành ngay mặc dù có thể bị kháng cáo, khiếu nại, kháng nghị.
Theo Luật Thi hành án dân sự 2008 (sửa đổi, bổ sung 2014), sau khi bản án có hiệu lực pháp luật, cơ quan thi hành án sẽ tạo điều kiện để các đương sự tự nguyện thực hiện nghĩa vụ. Thời hạn tự nguyện thi hành án thường là 10 ngày kể từ ngày người phải thi hành án nhận được quyết định hoặc thông báo hợp lệ về việc thi hành án. Nếu hết thời hạn này mà người phải thi hành án không tự nguyện, Chấp hành viên có thể áp dụng các biện quyết cưỡng chế.
Để bảo vệ quyền lợi, người được thi hành án cần làm đơn yêu cầu thi hành án gửi đến Chi cục thi hành án dân sự có thẩm quyền. Nội dung đơn yêu cầu cần đảm bảo đầy đủ các yếu tố theo quy định tại Khoản 13 Điều 1 Luật Thi hành án dân sự sửa đổi 2014, bao gồm: thông tin người yêu cầu, tên cơ quan thi hành án, thông tin người phải thi hành án, nội dung yêu cầu và thông tin về tài sản hoặc điều kiện thi hành án của đối tượng phải trả tiền.
Khi có đơn yêu cầu hợp lệ kèm theo bản án, quyết định của Tòa án, cơ quan thi hành án có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế như:
Trong trường hợp người phạm tội thực sự không có khả năng chi trả ngay, cơ quan thi hành án sẽ xác định điều kiện thi hành án. Nếu họ vẫn có thu nhập nhưng cố tình không thanh toán, Chấp hành viên sẽ gửi văn bản đề nghị đơn vị, doanh nghiệp nơi người đó làm việc để khấu trừ trực tiếp vào tiền lương. Nếu xác định họ thực sự chưa có điều kiện thi hành án, cơ quan chức năng sẽ ra quyết định về việc chưa có điều kiện thi hành án và niêm yết công khai theo quy định.
Việc hiểu rõ các quy định về bồi thường dân sự trong vụ án hình sự và trình tự thi hành án là cực kỳ quan trọng để người bị hại bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trước các hành vi trốn tránh trách nhiệm của người phạm tội.
