Trách nhiệm bồi thường thiệt hại bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất, trách nhiệm bồi thường bù đắp tổn thất về tinh thần.
Trong các quan hệ dân sự, khi một hành vi vi phạm xảy ra dẫn đến những tổn thất về tài sản hoặc tinh thần cho chủ thể khác, trách nhiệm bồi thường thiệt hại sẽ được xác lập. Theo quy định pháp luật tại thời điểm năm 2020, trách nhiệm này không chỉ dừng lại ở việc hoàn trả các giá trị vật chất đã mất mát mà còn bao gồm cả việc bù đắp những tổn thất về mặt tinh thần cho người bị xâm phạm.
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại được phân chia thành hai loại hình chính dựa trên tính chất của tổn thất:
Để xác định một cá nhân hoặc tổ chức phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng hoặc trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ, cần xem xét đầy đủ bốn yếu tố cơ bản sau đây:
Trách nhiệm bồi thường chỉ phát sinh khi tồn tại một hành vi trái pháp luật. Một người được coi là vi phạm pháp luật về nghĩa vụ khi họ không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc thực hiện không đầy đủ các nghĩa vụ mà pháp luật đã xác lập hoặc các bên đã thỏa thuận, cam kết và được pháp luật bảo vệ. Tuy nhiên, cần lưu ý có những trường hợp không thực hiện nghĩa vụ nhưng không bị coi là trái pháp luật và không phải bồi thường, cụ thể:
Thiệt hại là yếu tố bắt buộc để phát sinh trách nhiệm bồi thường. Các loại thiệt hại thực tế bao gồm tài sản bị hủy hoại, hư hỏng, giảm sút giá trị; các chi phí phát sinh để khắc phục hậu quả và thu nhập bị mất. Về mặt pháp lý, thiệt hại được chia thành hai nhóm:
Hành vi vi phạm pháp luật phải là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hậu quả là thiệt hại xảy ra. Nói cách khác, thiệt hại phải là kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật đó. Trong trường hợp có nhiều nguyên nhân cùng tác động dẫn đến một thiệt hại, việc xác định trách nhiệm bồi thường cần được xem xét kỹ lưỡng mối quan hệ giữa từng hành vi cụ thể với hậu quả xảy ra để đảm bảo tính công bằng, tránh việc áp dụng sai lệch trách nhiệm dân sự.
Theo quy định tại Điều 308 Bộ luật Dân sự (tại thời điểm năm 2020), người không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự phải chịu trách nhiệm dân sự khi có lỗi cố ý hoặc vô ý, trừ trường hợp pháp luật hoặc các bên có thỏa thuận khác.
Về nguyên tắc chung, khi xác định trách nhiệm bồi thường, việc phân định mức độ lỗi là cố ý hay vô ý không làm thay đổi nghĩa vụ bồi thường nếu không có thỏa thuận đặc thù giữa các bên. Điều này cũng tương tự như các trường hợp xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm cao độ gây ra, nơi yếu tố lỗi và mối quan hệ nhân quả được đặt lên hàng đầu để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bên bị thiệt hại.
