Thủ tục tuyên bố mất tích được quy định trong Bộ luật dân sự 2015, Bộ luật tố tụng dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Trong thực tế đời sống, vì nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan như tai nạn, thiên tai, rủi ro hoặc các biến cố khác, có những trường hợp cá nhân không thể xác định được tình trạng còn sống hay đã chết. Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân đó cũng như những người có quyền lợi liên quan, hệ thống pháp luật dân sự quy định cơ chế tạm dừng tư cách chủ thể thông qua việc tuyên bố mất tích. Việc hiểu rõ tuyên bố mất tích và tuyên bố chết là rất quan trọng để thực hiện các quyền về tài sản và nhân thân.
Theo quy định tại Điều 68 Bộ luật Dân sự, một người chỉ có thể bị Tòa án tuyên bố mất tích khi hội đủ các điều kiện pháp lý sau đây:
Để việc xem xét tại Tòa án được chính xác, cần làm rõ các yếu tố về không gian, chủ thể và thời hạn theo quy định của pháp luật:
Mặc dù pháp luật không quy định cụ thể phạm vi không gian nhận tin tức, nhưng căn cứ vào Điều 64 Bộ luật Dân sự, có thể xác định địa điểm cần lưu ý là nơi cư trú cuối cùng của cá nhân đó. Về phía chủ thể có quyền yêu cầu, đây là những người có mối liên hệ về hôn nhân gia đình, quan hệ lao động, hành chính hoặc dân sự mà quyền lợi bị ảnh hưởng trực tiếp bởi sự vắng mặt của người biệt tích (ví dụ: người thừa kế, chủ nợ, vợ/chồng...).
Thời hạn 02 năm để làm căn cứ tuyên bố mất tích được xác định như sau:
Trước khi ra quyết định, Tòa án sẽ tiến hành các bước thông báo, tìm kiếm theo trình tự, thủ tục tuyên bố mất tích theo quy định pháp luật. Việc thông báo có thể do Tòa án tự thực hiện hoặc yêu cầu người có quyền lợi liên quan thực hiện theo các phương thức và phạm vi được quy định trong luật tố tụng dân sự.
Theo nguyên tắc tố tụng, Tòa án chỉ xem xét và giải quyết khi có đơn yêu cầu của đương sự và trong phạm vi yêu cầu đó. Nếu kiểm tra thấy các điều kiện về thời gian biệt tích và việc thực hiện thông báo tìm kiếm đã đầy đủ, Tòa án sẽ ra quyết định tuyên bố người bị biệt tích là mất tích.
Việc tuyên bố một người mất tích dẫn đến những hệ quả pháp lý quan trọng về nhân thân và tài sản:
Quyết định tuyên bố mất tích không phải là vĩnh viễn và có thể được thay đổi theo hai hướng: phục hồi năng lực chủ thể hoặc chấm dứt tư cách chủ thể.
Trường hợp 1: Phục hồi năng lực chủ thể
Khi người bị tuyên bố mất tích trở về hoặc có tin tức chứng tỏ người đó vẫn còn sống, theo yêu cầu của chính họ hoặc người có quyền lợi liên quan, Tòa án sẽ ra quyết định hủy bỏ quyết định tuyên bố mất tích. Khi đó, người trở về có quyền yêu cầu người quản lý tài sản hoàn trả lại tài sản cho mình. Lưu ý rằng, việc hủy bỏ này không làm ảnh hưởng đến hiệu lực pháp luật của quyết định ly hôn (nếu đã được Tòa án giải quyết trước đó).
Trường hợp 2: Chấm dứt tư cách chủ thể
Tư cách chủ thể sẽ chấm dứt khi có tin tức xác thực về việc người đó đã chết hoặc có quyết định tuyên bố chết của Tòa án.
