Trong các giao dịch thương mại và dân sự hiện đại, việc sử dụng các biểu mẫu trực tuyến (form online) để thu thập thông tin khách hàng đang trở nên phổ biến. Tuy nhiên, nhiều người tiêu dùng chưa nhận thức rõ rằng hành vi điền thông tin vào các form này có thể được coi là một bước xác lập giao kết hợp đồng, dẫn đến những rủi ro về nghĩa vụ tài chính nếu muốn hủy bỏ dịch vụ.
Vấn đề phát sinh từ tình huống: Một cá nhân nhận được quảng cáo về gói kỳ nghỉ, khi điền đầy đủ thông tin vào form đăng ký (có kèm điều kiện tặng voucher) và được hệ thống phản hồi chấp nhận, thì sau đó đơn vị cung cấp gửi hợp đồng giấy, thẻ cứng và yêu cầu thanh toán. Nếu hủy ngang sẽ phải chịu mức phạt 15% giá trị hợp đồng.
Để xác định việc điền thông tin có được coi là chấp nhận nội dung đề nghị hay không, cần xem xét các quy định về giao kết hợp đồng tại Bộ luật Dân sự 2015:
Trong trường hợp này, việc đơn vị cung cấp gửi thông tin quảng cáo và form đăng ký chính là một dạng đề nghị giao kết hợp đồng tới công chúng. Khi người dùng điền đầy đủ thông tin theo đúng yêu cầu và nhận được phản hồi chấp thuận từ hệ thống, hành vi này thể hiện ý chí chấp nhận các nội dung đã nêu trong đề nghị. Do đó, về mặt pháp lý, sự kiện này có thể được xem là quá trình đề nghị và chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng dân sự đã hoàn tất.
Theo Điều 393 Bộ luật Dân sự 2015, việc chấp nhận đề nghị giao kết hợp đồng phải là sự trả lời của bên được đề nghị về việc chấp nhận toàn bộ nội dung của đề nghị. Sự im lặng không mặc nhiên được coi là chấp nhận, trừ khi có thỏa thuận hoặc thói quen đã được xác lập.
Một điểm quan trọng cần lưu ý là khả năng rút lại ý chí sau khi đã gửi thông báo chấp nhận. Theo Điều 397 Bộ luật Dân sự 2015, bên được đề nghị chỉ có thể rút lại thông báo chấp nhận giao kết hợp đồng nếu thông báo về việc rút lại này đến trước hoặc cùng thời điểm với lúc bên đề nghị nhận được trả lời chấp nhận.
Nếu người dùng đã thực hiện thao tác trên form và hệ thống đã ghi nhận, tức là bên đề nghị đã nhận được sự chấp thuận. Nếu sau đó người dùng muốn từ chối ký hợp đồng giấy nhưng không được đơn vị cung cấp đồng ý, thì việc đơn phương chấm dứt này có thể bị coi là vi phạm thỏa thuận về phạt vi phạm.
Nếu trong nội dung form mẫu hoặc các điều khoản đi kèm đã quy định rõ mức phạt 15% giá trị hợp đồng khi hủy ngang, thì thỏa thuận này có hiệu lực pháp lý dựa trên nguyên tắc tự do thỏa thuận tại Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015:
Như vậy, nếu việc điền form đã hình thành nên sự chấp nhận đề nghị giao kết, thì các điều khoản về mức phạt sẽ ràng buộc người thực hiện. Điều này tương tự như một số tranh chấp phát sinh trong các bản án tranh chấp hợp đồng vay tài sản, nơi các bên thường phải đối mặt với nghĩa vụ thanh toán các khoản phạt hoặc lãi suất đã cam kết trước đó.
Để tránh rơi vào tình trạng bị ràng buộc bởi các điều khoản bất lợi trong các giao dịch trực tuyến hoặc hợp đồng mẫu, người dân cần lưu ý:
Trong các tranh chấp dân sự phức tạp hơn, như bản án về tranh chấp hợp đồng thuê nhà hoặc các loại hợp đồng dịch vụ khác, việc xác định thời điểm giao kết và tính hợp pháp của các điều khoản phạt luôn là trọng tâm để bảo vệ quyền lợi chính đáng của các bên.
