Cách lập di chúc hợp pháp

Cách lập di chúc hợp pháp theo quy định của Bộ luật Dân sự

Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Để đảm bảo quyền lợi về tài sản và tặng cho tài sản theo quy định của pháp luật hiện hành, việc hiểu rõ các điều kiện về hình thức và nội dung của di chúc là vô cùng quan trọng. Một bản di chúc chỉ có giá trị pháp lý khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về chủ thể, nội dung và hình thức theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015.

Điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp luật

Căn cứ vào các quy định của Bộ luật Dâng sự 2015, một bản di chúc được coi là hợp pháp khi hội đủ các điều kiện sau:

• Về chủ thể lập di chúc: Người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Về nội dung: Nội dung của di chúc không được vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.
• Về hình thức: Hình thức di chúc phải phù hợp với quy định của pháp luật (di chúc bằng văn bản hoặc di chúc miệng). Di chúc không được viết tắt hoặc sử dụng ký hiệu; nếu di chúc gồm nhiều trang thì mỗi trang phải được đánh số thứ lưu và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc.

Quy định về độ tuổi của người lập di chúc

Pháp luật quy định cụ thể về năng lực hành vi của người lập di chúc như sau:

• Người đã thành niên có quyền lập di chúc, trừ trường hợp bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức và làm chủ được hành vi của mình.
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Các hình thức lập di chúc phổ biến

Tùy vào điều kiện thực tế, cá nhân có thể lựa chọn các hình thức lập di chúc khác nhau để đảm bảo tính pháp lý cho di sản của mình.

Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng

Theo quy định tại Điều 633 Bộ luật Dân sự 2015, đối với loại hình này, người lập di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc. Nội dung cần đảm bảo đầy đủ các yếu tố về nhân thân, di sản và người thừa kế. Trong trường hợp di chúc có sự tẩy xóa, sửa chữa, thì người tự viết di chúc hoặc người làm chứng (nếu có) phải ký tên ngay bên cạnh chỗ tẩy xóa, sửa chữa đó.

Di chúc bằng văn trình có người làm chứng

Căn cứ Điều 634 Bộ luật Dân sự 2015, nếu người lập di chúc không tự mình viết mà sử dụng hình thức đánh máy hoặc nhờ người khác viết hộ, thì cần phải có ít nhất hai người làm chứng. Người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ vào bản di chúc trước mặt những người làm chứng; đồng thời các người làm chứng cũng phải xác nhận chữ ký/điểm chỉ của người lập và ký tên vào bản di chúc.

Tuy nhiên, không phải ai cũng có thể tham gia làm chứng. Theo Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015, những đối tượng sau đây không được làm chứng cho việc lập di chúc:

• Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc.
• Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung của di chúc.
• Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi.

Di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực

Đây là hình thức có tính pháp lý cao nhất, giúp hạn chế tối đa các tranh chấp về sau. Việc lập di chúc tại cơ quan có thẩm quyền giúp đảm bảo tính xác thực của ý chí và năng lực hành quyết của người để lại di sản.

Di chúc miệng

Căn cứ Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa do bệnh tật hoặc nguyên nhân đột xuất khác mà không thể lập di chúc bằng văn bản. Quy trình thực hiện như sau:

• Người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất hai người làm chứng.
• Ngay sau đó, những người làm chứng ghi chép lại nội dung di chúc và ký tên hoặc điểm chỉ.
• Lưu ý quan trọng: Nếu sau 03 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người để lại di sản vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ.

Nội dung bắt buộc phải có trong di chúc

Để tránh các rủi ro pháp lý dẫn đến việc thủ tục khởi kiện vụ án dân sự theo quy định pháp luật hiện hành khi phân chia di sản, nội dung di chúc cần thể hiện rõ các thông tin tại Điều 631 Bộ luật Dân sự 2015:

• Ngày, tháng, năm lập di chúc.
• Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc.
• Họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng di sản hoặc các điều kiện cụ thể để cá nhân/tổ chức được hưởng di sản.
• Danh mục di sản để lại và địa điểm nơi có di sản.
• Việc chỉ định người thực hiện nghĩa vụ và nội dung của nghĩa vụ (nếu có).

Hiệu lực pháp luật và các trường hợp lưu ý

Di chúc có hiệu lực pháp luật kể từ thời điểm mở thừa kế. Tuy nhiên, cần lưu ý một số trường hợp di chúc không còn hiệu lực hoặc bị thay đổi:

• Mất hiệu lực một phần hoặc toàn bộ: Khi người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; hoặc cơ quan, tổ chức được chỉ định làm người thừa kế không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.
• Di sản không còn: Nếu di sản để lại cho người thừa kế không còn vào thời điểm mở thừa kế thì phần di chúc liên quan đến di sản đó không có hiệu lực.
• Thay đổi ý chí: Khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản, thì chỉ bản di chúc sau cùng mới có giá trị pháp luật.
• Di chúc chung của vợ chồng: Có hiệu lực từ thời điểm người sau cùng chết hoặc tại thời điểm vợ chồng cùng chết.

Quyền lợi của những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc

Dù di chúc có thể định đoạt tài sản cho bất kỳ ai, nhưng pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của một nhóm đối tượng nhất định. Căn cứ quy định pháp luật, những người sau đây vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba (2/3) suất của một người thừa kế theo pháp luật (nếu di sản được chia theo pháp luật), ngay cả khi họ không được người lập di chúc cho hưởng di sản hoặc chỉ cho hưởng ít hơn mức này (trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản):

• Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng.
• Con đã thành niên nhưng không có khả năng lao động.

Việc nắm vững các quy định về lập di chúc sẽ giúp cá nhân chủ động trong việc bảo vệ tài sản và đảm bảo sự ổn định cho người thân sau khi qua đời. Đối với những trường hợp phức tạp hơn như những lưu ý đối với di chúc có yếu tố nước ngoài, người lập cần tham vấn kỹ lưỡng các quy định về tư pháp quốc tế để đảm bảo tính thực thi của di chúc.