Trách nhiệm bồi thường khi tính mạng bị xâm phạm. Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản,...
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường và từ đó tạo ra quan hệ nghĩa vụ tương ứng giữa các bên. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại là cơ sở pháp lý quan trọng để cơ quan nhà nước có thẩm quyền xác định trách nhiệm của bên gây thiệt hại. Trong phạm vi bài viết này, chúng ta sẽ tập trung phân tích các quy định về bồi thường khi tính mạng bị xâm phạm theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.
Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là trách nhiệm dân sự phát sinh giữa các chủ thể do hành vi gây ra thiệt hại thực tế. Theo đó, bên có hành vi trái pháp luật có nghĩa vụ phải bồi thường cho bên bị thiệt hại nhằm khôi phục lại tình trạng ban đầu hoặc bù đắp những tổn thất đã xảy tồn tại.
Căn cứ theo Điều 275 Bộ luật Dân sự 2015, một trong những căn cứ làm phát sinh nghĩa vụ dân sự là "gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật". Tương ứng với căn cứ này, các quy định tại Chương XX, Phần thứ ba của Bộ luật Dân sự 2015 về "Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng" đã thiết lập khung pháp lý để xác định bổn phận của bên gây thiệt hại. Việc xác định chính xác trách nhiệm này là tiền đề để các cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp, tương tự như cách thức xem xét tranh chấp bồi thường thiệt hại do danh dự, uy tín, nhân phẩm bị xâm phạm trong thực tiễn xét xử.
Tại Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: "Người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này, luật khác có liên quan quy định khác". Như vậy, căn cứ cốt lõi để xác định trách nhiệm là "hành vi xâm phạm" từ phía bên gây thiệt hại.
Dựa trên các quy định pháp luật hiện hành, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh khi hội đủ các điều kiện sau:
Thiệt hại là yếu tố cấu thành bắt buộc của trách nhiệm bồi thường. Trách nhiệm này chỉ phát sinh khi có sự tổn thất về tài sản hoặc tinh thần, cụ thể:
Hành vi trái pháp luật trong trách nhiệm dân sự bao gồm những xử sự cụ thể của chủ thể thông qua hành động hoặc không hành động, xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Các hình thức vi phạm có thể là: thực hiện những việc pháp luật cấm; không thực hiện những việc pháp luật buộc phải làm; thực hiện vượt quá giới hạn pháp luật cho phép hoặc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định.
Thiệt hại xảy ra phải là kết quả tất yếu của hành vi trái pháp luật. Nói cách khác, hành vi trái pháp luật chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiệt hại. Mối quan hệ này phải mang tính quy luật, không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Một hành vi được coi là nguyên nhân gây thiệt hại nếu trong điều kiện thực tế khi xảy ra, nó chứa đựng khả năng làm phát sinh thiệt hại đó.
So với các quy định trước đây, Bộ luật Dân sự 2015 đã mở rộng và cụ thể hóa các nguyên tắc bồi thường. Bên cạnh 3 nguyên tắc cơ bản về điều kiện phát sinh trách nhiệm, pháp luật hiện hành bổ sung thêm các quy định nhằm bảo vệ quyền lợi của bên bị thiệt hại cũng như đảm bảo tính công bằng cho bên gây thiệt hại.
Cụ thể, tại Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về nguyên tắc bồi thường thiệt hại như sau:
Các quy định này tạo ra một hành lang pháp lý chặt chẽ, vừa đảm bảo quyền lợi tối đa cho người bị xâm phạm tính mạng, sức khỏe, vừa tránh việc lạm dụng trách nhiệm bồi thường không đáng có. Trong các quan hệ dân sự phức tạp, việc xác định đúng lỗi và mức độ thiệt hại là yếu tố then chốt để giải quyết tranh chấp một cách khách quan.
