Thủ tục khai nhận di sản thừa kế theo quy định của pháp luật

Khai nhận di sản thừa kế là quá trình pháp lý nhằm xác lập quyền sở hữu, quyền tài sản đối với di sản của người để lại tài sản cho người thụ hưởng theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật. Quá trình này diễn ra sau khi thời điểm mở thừa kế (thời điểm người để lại di sản chết) phát sinh.

Để giúp người dân nắm rõ các bước thực hiện, bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin chi tiết về thủ tục khai nhận di sản thừa kế theo quy định của pháp luật, giúp đảm bảo quyền lợi hợp pháp về tài sản.

Phân biệt thủ tục khai nhận di sản và thỏa thuận phân chia di sản

Sau khi người để lại di sản qua đời, để thực hiện việc chuyển giao quyền sở hữu tài sản từ người đã chết sang người thừa kế, pháp luật quy định hai loại hình thủ tục chính tùy thuộc vào tình trạng di chúc và sự thống nhất giữa các đồng thừa kế:

Trường hợp áp dụng thủ tục khai nhận di sản thừa kế

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 58 Luật Công chứng 2014, thủ tục khai nhận di sản được áp dụng khi:

• Người duy nhất được hưởng di sản theo pháp luật.
• Những người cùng được hưởng di sản theo pháp luật nhưng các bên có thỏa thuận không phân chia di sản đó mà cùng đứng tên hoặc giữ chung di sản.

Trường hợp áp dụng thủ tục thỏa thuận phân chia di sản thừa kế

Căn cứ theo quy định tại Khoản 1 Điều 57 Luật Công chứng 2014, thủ tục này được áp dụng trong trường hợp:

• Những người thừa kế theo pháp luật hoặc theo di chúc mà trong di chúc không xác định rõ phần di sản cụ thể được hưởng của từng cá nhân. Khi đó, các bên cần lập văn bản thỏa thuận để phân định rõ quyền lợi của mỗi người.

Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa hai loại thủ tục này là rất quan trọng. Người dân có thể tham khảo thêm bài viết Phân chia di sản thừa kế và khai nhận di sản thừa kế có giống nhau không? để tránh nhầm lẫn trong quá trình thực hiện.

Hồ sơ thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế

Để cơ quan công chứng có đủ căn cứ thụ lý, người thực hiện cần chuẩn bị đầy đủ các nhóm giấy tờ sau:

Giấy tờ chung bắt buộc

• Phiếu yêu cầu công chứng theo mẫu quy định tại tổ chức hành nghề công chứng.
• Giấy chứng tử của người để lại di sản.
• Các giấy tờ chứng minh về tài sản (tùy loại tài sản): Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; sổ tiết kiệm; Giấy đăng ký xe; Giấy chứng nhận cổ phần...
• Giấy tờ về nhân thân của người thừa kế: Chứng minh nhân dân/Thẻ căn cước công dân, Sổ hộ khẩu (hoặc giấy tờ xác nhận cư trú tương đương).

Giấy tờ bổ sung theo trường hợp cụ thể

• Trường hợp có di chúc: Nếu di chúc ghi rõ cách phân chia tài sản, cần cung cấp bản gốc di chúc hợp lệ.
• Trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không rõ ràng: Cần cung cấp thêm tờ tường trình và cam kết về quan hệ nhân thân; các giấy tờ chứng minh quan hệ huyết thống/nuôi dưỡng giữa người thừa kế với người để lại di sản như Giấy khai sinh, sổ hộ khẩu hoặc các giấy tờ hộ tịch khác.

Trong một số trường hợp phức tạp liên quan đến tranh chấp quyền lợi, việc xác định đúng tài sản và tặng cho tài sản theo quy định của pháp luật hiện hành là cơ sở quan trọng để hoàn thiện hồ sơ.

Trình tự, thủ trình thực hiện công chứng di sản

Quy trình thực hiện việc khai nhận hoặc thỏa thuận phân chia di sản được tiến hành qua các bước nghiêm ngặt nhằm đảm bảo tính khách quan:

Bước 1: Kiểm tra và thụ lý hồ sơ
Sau khi kiểm tra hồ sơ đầy đủ và hợp pháp, tổ chức hành nghề công chứng sẽ tiến hành thụ lý việc công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản.

Bước 2: Niêm yết thông tin
Việc thụ lý phải được niêm yết công khai trong thời hạn 15 ngày. Địa điểm niêm yết cụ thể như sau:

• Tại trụ sở của Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản (hoặc nơi tạm trú cuối cùng nếu không xác định được nơi thường trú).
• Trường hợp di sản bao gồm cả bất động sản: Việc niêm yết phải thực hiện tại UBND cấp xã nơi có bất động sản đó.
• Trường hợp di sản chỉ là động sản: Nếu trụ sở công chứng và nơi cư trú của người chết không cùng tỉnh/thành phố, tổ chức hành nghề công chứng có thể đề nghị UBND cấp xã nơi người đó thường trú thực hiện niêm yết.

Bước 3: Chứng nhận văn bản
Sau thời hạn 15 ngày niêm yết, nếu không có bất kỳ khiếu nại hay tố cáo nào liên quan đến di sản và hàng thừa kế, cơ quan công chứng sẽ tiến hành chứng nhận văn bản khai nhận hoặc văn bản thỏa thuận phân chia di sản theo đúng quy định của Luật Công chứng.

Bước 4: Đăng ký quyền sở hữu
Sau khi đã có văn bản công chứng hợp lệ, người được hưởng di sản cần thực hiện thủ tục đăng ký biến động tài sản tại Văn phòng đăng ký đất đai (thuộc Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện) để chính thức xác lập quyền sở hữu đối với bất động sản hoặc các tài sản khác theo quy định.

Trong trường hợp phát sinh mâu thuẫn giữa các bên về việc phân chia, người có quyền lợi liên quan cần tìm hiểu kỹ về thủ tục khởi kiện vụ án dân sự theo quy định pháp luật hiện hành để bảo vệ quyền lợi của mình tại Tòa án.