quy chế Rome về tòa án hình sự quốc tế dùng để truy tố các cá nhân phạm tội ác diệt chủng, tội ác chống lại loài người, tội ác chiến tranh,..
Tòa án Hình sự Quốc tế (tiếng Anh: International Criminal Court - ICC) là một thiết chế tư pháp thường trực, đóng vai trò quan trọng trong việc truy tố các cá nhân phạm các tội ác nghiêm trọng nhất đối với cộng đồng quốc tế. Các nhóm tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa bao gồm: tội ác diệt chủng, tội ác chống lại loài người, tội ác chiến tranh và tội ác xâm lược.
Nhu cầu về một cơ chế tư pháp hình sự ở quy mô quốc tế đã được khởi xướng từ cuối thế kỷ XIX. Ngay từ năm 1872, sau những bạo tàn của cuộc chiến tranh Pháp – Phổ, ý tưởng về một tòa án quốc tế đã được đề xuất bởi Gustave Moynier (người Thụy Sĩ). Tuy nhiên, tại thời điểm đó, các quốc gia vẫn chưa có sự đồng thuận cao đối với mô hình này.
Phải đến giai đoạn sau Thế chiến II, nhu cầu về một cơ chế thường trực mới thực sự được Liên Hợp Quốc công nhận. Các phiên tòa Nuremberg và Tokyo nhằm xét xử tội phạm Đức Quốc xã và Nhật Bản đã đặt nền mạn đầu tiên cho việc truy tố tội phạm chiến tranh. Dù các điều ước quốc tế sau đó đã nghiêm cấm nhiều hành vi tội ác, nhưng vẫn thiếu một cơ chế pháp lý cụ thể để quy kết trách nhiệm hình sự trực tiếp đối với từng cá nhân.
Sự ra đời của Quy chế Rome là bước ngoặt lịch sử. Tại Hội nghị ngoại giao của Liên Hợp Quốc tổ chức tại Rome (từ ngày 15/6 đến 17/7/1998), 160 quốc gia đã tham gia thảo luận. Kết quả, văn kiện này đã được thông qua với 120 phiếu thuận, 7 phiếu chống và 21 quốc gia không bỏ phiếu. Việc thiết lập Tòa án Hình sự Quốc tế là minh chứng cho nỗ lực bảo vệ nhân quyền toàn cầu, tương ứng với kỷ niệm 50 năm Tuyên ngôn thế giới về quyền con người.
Quy chế chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2002 sau khi đạt đủ số lượng quốc gia phê chuẩn cần thiết theo quy định tại Điều 126 của Quy chế. Cấu trúc của văn kiện này bao gồm 13 phần và 1 triệu 28 điều khoản, quy định chi tiết về: định nghĩa tội phạm, thẩm quyền xét xử, cơ cấu tổ chức, thủ tục tố tụng và việc thi hành bản án. Đặc biệt, theo Điều 120, các quốc gia thành viên không được phép thực hiện quyền bảo lưu đối với bất kỳ điều khoản nào trong Quy chế.
Dựa trên các quy định tại Quy chế Rome, Tòa án Hình sự Quốc tế sở hữu những đặc trưng pháp lý riêng biệt so với các cơ quan tư pháp khác:
Theo quy định tại Điều 34 Quy chế Rome, bộ máy tổ chức của Tòa án Hình sự Quốc tế bao gồm các cơ quan chính sau:
Hoạt động của Tòa án dựa trên nền tảng luật hình sự quốc tế và trình tự tố tụng hình sự quốc tế nghiêm ngặt, nhằm đảm bảo tính công bằng và ngăn ngừa các tội ác xâm phạm đến cộng đồng nhân loại.
