Cung cấp chứng cứ trong tố tụng dân sự

Trong quá trình giải quyết các tranh chấp dân sự, việc xác định các tình tiết khách quan và làm căn cứ cho phán quyết của Tòa án phụ thuộc rất lớn vào hệ thống chứng cứ. Các quy định về cung cấp và thu thập chứng cứ đã được cụ thể hóa tại Bộ luật Tố tụng dân sự của Quốc hội, số 92/2015/QH13 nhằm đảm bảo tính khách quan, công minh và đúng pháp luật.

Khái niệm về chứng cứ trong tố tụng dân sự

Chứng cứ trong vụ việc dân sự là những tình tiết, dữ liệu có thật được đương sự hoặc các cơ quan, tổ chức, cá nhân khác giao nộp, xuất trình cho Tòa án trong quá trình tố tụng, hoặc do Tòa án tự thu thập theo trình tự pháp luật quy định. Các thông tin này được sử dụng làm căn cứ để Tòa án xác định tính chính xác của các tình tiết khách quan, từ đó đánh giá yêu cầu khởi kiện hoặc sự phản đối của đương sự là có căn cứ và hợp pháp.

Nguồn chứng cứ và phương thức xác định chứng cứ

Để một thông tin được coi là chứng cứ hợp pháp, thông tin đó phải được thu thập từ các nguồn cụ thể và đáp ứng các điều kiện về hình thức theo quy định của pháp luật. Các nguồn chứng cứ bao gồm:

• Tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được và dữ liệu điện tử;
• Vật chứng (phải là hiện vật gốc liên quan trực tiếp đến vụ việc);
• Lời khai của đương sự và lời khai của người làm chứng (phải được ghi bằng văn bản, băng ghi âm, hình ảnh hoặc khai trực tiếp tại phiên tòa);
• Kết luận giám định (phải được thực hiện đúng thủ tục pháp luật);
• Biên bản kết quả thẩm định tại chỗ;
• Kết quả định giá hoặc thẩm định giá tài sản;
• Văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi pháp lý do người có chức năng lập;
• Văn bản công chứng, chứng thực hợp pháp;
• Các nguồn khác theo quy định của pháp luật.

Đối với các tài liệu dưới dạng thông điệp dữ liệu điện tử (email, fax, thư điện tử...), cần phải có văn bản trình bày về xuất xứ hoặc xác nhận của bên cung cấp để đảm bảo giá trị chứng minh. Ngoài ra, trong một số tranh chấp liên quan đến quyền sở hữu, việc xem xét các quy định về người thứ ba ngay tình trong Bộ luật dân sự cũng là yếu tố quan trọng để đánh giá tính hợp pháp của việc giao dịch tài liệu, tài sản.

Quy định về giao nộp và cung cấp chứng cứ

Trong quá trình giải quyết vụ án, đương sự có quyền và nghĩa vụ tự mình giao nộp tài liệu, chứng cứ cho Tòa án. Quy trình này cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Trách nhiệm bổ sung: Nếu tài liệu đã giao nộp chưa đủ cơ sở để giải quyết, Thẩm phán có quyền yêu cầu đương sự giao nộp bổ sung. Nếu đương sự không thực hiện mà không có lý do chính đáng, Tòa án sẽ căn cứ vào các chứng cứ hiện có và các tài liệu do Tòa án thu thập theo quy định tại Bộ luật Tố tụng dân sự của Quốc hội, số 92/2015/QH13 để giải quyết.
• Hình thức giao nộp: Việc giao nộp phải được lập biên bản rõ ràng, ghi đầy đủ thông tin về tên gọi, hình thức, nội dung, số lượng trang và có chữ ký của các bên liên quan cùng dấu của Tòa án.
• Ngôn ngữ: Tài liệu bằng tiếng nước ngoài hoặc tiếng dân tộc thiểu số phải kèm theo bản dịch sang tiếng Việt đã được công chứng, chứng thực hợp pháp.
• Thời hạn giao nộp: Thời hạn do Thẩm phán ấn định nhưng không được vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử. Trường hợp đương sự chậm giao nộp sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, họ phải có nghĩa vụ chứng minh lý do chính đáng cho việc chậm trễ này.
• Nghĩa vụ thông báo: Khi một bên giao nộp chứng cứ, họ có trách nhiệm sao gửi tài liệu đó cho đương sự khác hoặc người đại diện hợp pháp của họ để đảm bảo quyền tiếp cận thông tin và thủ tục tiến hành hòa giải theo quy định tố tụng dân sự được diễn ra minh bạch.

Thẩm quyền và biện pháp thu thập chứng cứ của Tòa án

Bên cạnh quyền tự thu thập của đương sự, Tòa án cũng có vai trò quan trọng trong việc xác minh các tình tiết thực tế thông qua các biện pháp sau:

Biện pháp do cơ quan, tổ chức, cá nhân tự thực hiện

Các chủ thể liên quan có quyền tự mình thu thập vật chứng, lấy xác nhận của người làm chứng, yêu cầu sao chép tài liệu đang được lưu giữ bởi các cơ quan khác, hoặc yêu cầu Tòa án trưng cầu giám định, định giá tài sản khi không thể tự thực hiện.

Biện pháp do Tòa án tiến hành

Trong phạm vi thẩm quyền, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp nhằm làm sáng tỏ vụ án như: lấy lời khai đương sự; đối chất giữa các bên; trưng cầu giám định; định giá tài sản; xem xét, thẩm định tại chỗ; hoặc ủy thác thu thập chứng cứ. Khi thực hiện các biện pháp như giám định, định giá hay thẩm định tại chỗ, Tòa án bắt buộc phải ra quyết định bằng văn bản, trong đó nêu rõ lý do và yêu cầu cụ thể.

Đáng chú ý, trong giai đoạn giám đốc thẩm hoặc tái thẩm, Thẩm tra viên cũng có quyền thực hiện một số biện pháp thu thập chứng cứ nhất định để phục vụ công tác kiểm tra lại bản án. Mọi tài liệu, chứng cứ do Tòa án thu thập được phải được thông báo cho đương sự trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày thu thập để các bên thực hiện quyền và nghĩa vụ tố tụng của mình.