Khái niệm và vai trò của án lệ trong hệ thống pháp luật Việt Nam
Án lệ được hiểu là những lập luận, phán quyết trong bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể. Các nội dung này sau khi được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố chính thức sẽ trở thành án lệ để các Tòa án khác nghiên cứu, áp dụng trong quá trình xét xử các vụ án có tình tiết tương tự.
Việc sử dụng án lệ nhằm mục đích thống nhất việc giải quyết các vụ án có cùng tính chất và sự kiện pháp lý, đảm bảo tính công bằng và thượng tôn pháp luật. Các vụ án được lựa chọn làm án lệ phải trải qua quy trình xét duyệt nghiêm ngảng để trở thành những vụ án mẫu mực, giúp Thẩm phán có căn cứ chuẩn xác khi giải quyết các tranh chấp tương tự trong thực tế.
Tổng hợp danh mục các án lệ đã được công bố
Tính đến thời điểm hiện tại (năm 2020), hệ thống pháp luật Việt Nam đã ghi nhận tổng cộng 29 án lệ được công bố và đưa vào áp dụng. Danh mục này bao gồm các nhóm án lệ được ban hành qua các Quyết định khác nhau của Tòa án nhân dân tối cao như sau:
Nhóm án lệ theo Quyết định số 220/QĐ-CA năm 2016
Tại quyết định này, Tòa án nhân dân tối cao đã công bố 06 án lệ đầu tiên, tập trung vào các lĩnh vực hình sự và dân sự phổ biến:
- Án lệ số 01/2016/AL: Quy định về tội "Giết người".
- Án lệ số 02/2016/AL: Giải quyết tranh chấp đòi lại tài sản.
- Án lệ số 03/2016/AL: Các vấn đề liên quan đến vụ án "Ly hôn".
- Án lệ số 04/2016/AL: Tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Trong đó, người dân cần lưu ý các quy định về rủi ro khi giao dịch đất đai không có văn bản.
- Án lệ số 05/2016/AL: Tranh chấp về di sản thừa kế.
- Án lệ số 06/2016/AL: Tranh quyết về tranh chấp thừa kế.
Nhóm án lệ theo Quyết định số 698/QĐ-CA năm 2016
Tòa án nhân dân tối cao tiếp tục bổ sung thêm 04 án lệ mới nhằm làm rõ các quan hệ hợp đồng và lãi suất:
- Án lệ số 07/2016/AL: Công nhận tính pháp lý của hợp đồng mua bán nhà được xác lập trước ngày 01/7/1991.
- Án lệ số 08/2016/AL: Xác định phương pháp tính và điều chỉnh lãi suất trong hợp đồng tín dụng kể từ ngày tiếp theo của ngày xét xử sơ thẩm.
- Án lệ số 09/2016/AL: Cách xác định lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường và việc trả lãi trên số tiền phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại.
- Án lệ số 10/2016/AL: Xác định quyết định hành chính là đối tượng khởi kiện trong các vụ án hành chính.
Nhóm án lệ theo Quyết định số 299/QĐ-CA năm 2017
Giai đoạn này, 06 án lệ tiếp theo đã được thông qua, tập trung sâu vào lĩnh vực đất đai và bảo hiểm:
- Án lệ số 11/2017/AL: Công nhận hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất mà trên đó có tài sản không thuộc sở hữu của bên thế chấp.
- Án lệ số 12/2017/AL: Xác định trường hợp đương sự được triệu tập hợp lệ lần thứ nhất sau khi Tòa án đã hoãn phiên tòa.
- Án lệ số 13/2017/AL: Hiệu lực thanh toán của thư tín dụng (L/C) trong trường hợp hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế là cơ sở của L/C bị hủy bỏ. Đây là vấn đề quan trọng đối với các doanh nghiệp thực hiện đầu tư gián tiếp nước ngoài vào Việt Nam.
- Án lệ số 14/2017/AL: Công nhận điều kiện hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất ngay cả khi điều kiện đó không được ghi nhận trực tiếp trong hợp đồng.
- Án lệ số 15/2017/AL: Công nhận giá trị pháp lý của thỏa thuận miệng giữa các đương sự trong việc chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp.
- Án lệ số 16/2017/AL: Công nhận hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất là di sản thừa kế do một trong các đồng thừa kế thực hiện chuyển nhượng.
Nhóm án lệ theo Quyết định số 269/QĐ-CA năm 2019
Với 10 án lệ mới, nhóm này mở rộng phạm vi sang các tội danh hình sự và trách nhiệm dân sự trong hợp đồng:
- Án lệ số 17/2018/AL: Xác định tình tiết “Có tính chất côn đồ” trong tội “Giết người” có đồng phạm.
- Án lệ số 18/2018/AL: Hành vi giết người đang thi hành công vụ trong tội “Giết người”.
- Án lệ số 19/2018/AL: Xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Tham ô tài sản”.
- Án lệ số 20/2018/AL: Xác lập quan hệ hợp đồng lao động sau khi kết thúc thời gian thử việc.
- Án lệ số 21/2018/AL: Xác định lỗi và thiệt hại trong trường hợp đơn phương chấm dứt hợp đồng cho thuê tài sản.
- Án lệ số 22/2018/AL: Trách nhiệm về việc không vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin tình trạng bệnh lý trong hợp đồng bảo hiểm nhân thọ.
- Án lệ số 23/2018/AL: Hiệu lực của hợp đồng bảo hiểm nhân thọ khi bên mua không đóng phí do lỗi từ phía doanh nghiệp bảo hiểm.
- Án lệ số 24/2018/AL: Di sản thừa kế chuyển thành tài sản thuộc quyền sở hữu, sử dụng hợp pháp của cá nhân.
- Án lệ số 25/2018/AL: Trường hợp không phải chịu phạt cọc vì lý do khách quan. Việc nắm vững các quy định về trách nhiệm dân sự giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro trong đầu tư và cách phòng tránh hiệu quả.
- Án lệ số 26/2018/AL: Xác định thời điểm bắt đầu tính thời hiệu và thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế là bất động sản.
Nhóm án lệ theo Quyết định số 293/QĐ-CA năm 2019
Ba án lệ cuối cùng được công bố chính thức áp dụng vào xét xử từ ngày 10/10/2019:
- Án lệ số 27/2019/AL: Giải quyết vụ án hành chính liên quan đến nhà đất do Nhà nước quản lý, bố trí sử dụng theo các chính sách trước ngày 01/7/1991.
- Án lệ số 28/2019/AL: Tội “Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh”.
- Án lệ số 29/2019/AL: Xác định tài sản bị chiếm đoạt trong tội “Cướp tài sản”.
Trách nhiệm áp dụng án lệ
Theo quy định hiện hành, các Tòa án nhân dân và các Tòa án quân sự có trách nhiệm nghiên cứu, áp dụng các án lệ đã được công bố trong quá trình xét xử. Việc thực hiện việc áp dụng này phải tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về quy trình lựa chọn, công bố và phương pháp áp dụng án lệ vào thực tiễn tố tụng.
