Đặc xá là chính sách khoan hồng của Nhà nước dành cho những người đang chấp hành hình phạt tù, tạo cơ hội để họ được ra tù trước thời hạn nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật và có quá trình cải tạo tốt. Trong bối cảnh năm 2020, nhiều người dân quan tâm đến việc liệu các phạm nhân có thuộc diện được xét đặc xá hay không, đặc biệt là vào các dịp lễ lớn như Quốc khánh 02/09.
Điều kiện về đề nghị đặc xá đối với phạm nhân
Căn cứ theo các hướng dẫn về triển khai thực hiện quyết định của Chủ tịch nước về đặc xá (tương tự tinh thần tại Hướng dẫn 91/HD-HDTVĐX), một phạm nhân được đề nghị đặc xá phải hội đủ các điều kiện cơ bản sau đây:
- Về quá trình cải tạo: Phạm nhân phải chấp hành tốt nội quy của trại giam, trại tạm giam hoặc nhà tạm giữ; tích cực học tập và lao động. Trong quá trình chấp hành án phạt tù, phạm nhân phải được xếp loại cải tạo từ mức khá trở lên. Việc đặc xá phải đảm bảo không gây ảnh hưởng đến tình hình an ninh, trật tự và an toàn xã hội.
- Về thời gian đã chấp hành án: Đối với hình phạt tù có thời hạn: Đã chấp hành ít nhất một phần ba (1/3) thời hạn của bản án. Đối với hình phạt tù chung thân (đã được giảm xuống tù có thời hạn): Đã chấp hành ít và ít nhất là 14 năm. Thời gian tính để xét đặc xá bao gồm thời gian tạm giữ, tạm giam, thời gian chấp hành án tại trại giam, trại tạm giam hoặc cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện; không bao gồm thời gian được tại ngoại, hoãn, tạm đình chỉ hoặc thời gian đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù.
- Về nghĩa vụ dân sự và hình phạt bổ sung: Phạm nhân phải hoàn thành các hình phạt bổ sung như phạt tiền, bồi thường thiệt hại, truy thu, án phí hoặc các nghĩa vụ dân sự khác theo bản án.
Ngoại lệ: Những phạm nhân không phạm tội về tham nhũng, đã từ 70 tuổi trở lên, hoặc từ 60 tuổi trở lên nhưng thường xuyên ốm đau/mắc bệnh hiểm nghèo mà bản thân và gia đình không còn khả năng thực hiện nghĩa vụ thì có thể được xem xét.
Đối với người chưa thành niên, nếu bản án giao trách nhiệm bồi thường cho cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp, thì phải có đầy đủ tài liệu chứng minh người đại diện đã hoàn thành nghĩa vụ bồi thường mới được đề nghị đặc xá.
Các trường hợp không được đề nghị đặc xá
Ngay cả khi đáp ứng các điều kiện về cải tạo và thời gian chấp hành án, phạm nhân vẫn sẽ không được đề nghị đặc xá nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
- Bản án hoặc quyết định của Tòa án đối với người đó đang bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
- Đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự về một hành vi phạm tội khác.
- Đã từng được hưởng đặc xá trước đó.
- Người có từ hai tiền án trở lên (số lượng tiền án được thể hiện cụ thể trong bản án).
- Phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm an ninh quốc gia.
- Thời hạn chấp hành án phạt tù còn lại quá dài: Trên 06 năm đối với người có thời hạn chấp hành án theo quy định tại mục điều kiện; hoặc trên 08 năm đối với các trường hợp đặc thù khác.
- Đối với tội phạm về ma túy: Có các giới hạn nghiêm ngặt về thời gian còn lại của bản án (ví dụ: phạt tù đến 7 năm mà thời gian còn lại trên 1 năm; từ 7 đến 15 năm mà thời gian còn lại trên 2 năm; trên 15 năm hoặc chung thân mà thời gian còn lại trên 3 năm).
- Có căn cứ xác định đã sử dụng trái phép các chất ma túy thông qua hồ sơ phạm nhân, kết quả xét nghiệm hoặc bản tự khai của phạm nhân.
Trường hợp đặc biệt được xem xét đặc xá
Bên cạnh các quy định chung, pháp luật cũng mở rộng cơ hội cho một số đối tượng đặc thù. Đối với người bị kết án tù có thời hạn hoặc tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn, nếu đáp ứng đủ việc chấp hành tốt nội quy và hoàn thành nghĩa vụ bổ sung, thì chỉ cần chấp hành ít nhất 1/4 thời hạn (đối với tù có thời hạn) hoặc ít nhất 12 năm (đối với tù chung thân) cũng có thể được đề nghị đặc xá nếu thuộc các trường hợp:
- Đã lập công lớn trong quá trình chấp hành án.
- Là thương binh, bệnh binh.
- Phạm tội khi còn là người chưa thành niên.
- Người từ 70 tuổi trở lên hoặc đang mắc bệnh hiểm nghèo (như ung thư giai đoạn cuối, liệt, lao nặng kháng thuốc, xơ gan cổ chướng...).
Giải đáp tình huống cụ thể
Liên quan đến câu hỏi về trường hợp người thân phạm tội giết người, bị phạt 20 năm tù, chấp hành án từ tháng 6/2006 và còn lại khoảng 5 năm 4 tháng thời gian chấp hành án: Để được xem xét đặc xá vào các dịp lễ như ngày 02/09/2020, phạm nhân này cần phải đối chiếu tổng hòa các điều kiện về loại tội danh, thời gian đã chấp hành (đã đạt 1/3 thời hạn), quá trình xếp loại cải tạo và việc hoàn thành các nghĩa vụ bồi thường dân sự liên quan. Nếu không thuộc các trường hợp bị cấm nêu trên, phạm nhân vẫn có cơ hội được xem xét theo quy định của pháp luật hiện hành.
Việc hiểu rõ các quy định về điều kiện đặc xá giúp người thân của phạm nhân nắm bắt được quyền lợi và nghĩa vụ của người đang chấp hành án, từ đó có sự chuẩn bị tốt nhất về mặt hồ sơ và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ dân sự liên quan.
Xem thêm các chủ đề khác
