Điều kiện được làm người giám hộ

Trong các quan hệ dân sự, việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những đối tượng yếu thế như người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức là vô cùng quan trọng. Để thực hiện mục tiêu này, pháp luật quy định về chế định giám hộ nhằm xác lập trách nhiệm chăm sóc và quản lý tài sản cho các đối tượng nêu trên. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp các thông tin pháp lý về khái niệm, điều kiện làm người giám hộ và cơ chế giám sát việc giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Khái niệm về giám hộ và người được giám hộ

Theo quy định tại Điều 46 Bộ luật Dân sự 2015, giám hộ là việc cá nhân hoặc pháp nhân được pháp luật quy định, được Ủy ban nhân dân cấp xã cử, được Tòa án chỉ định hoặc được xác lập theo trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 48 của Bộ luật này (sau đây gọi chung là người giám hộ) để thực hiện các công việc: chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi (sau đây gọi chung là người được giám hộ).

Lưu ý một số điểm quan trọng về chế định này:

• Sự đồng ý của người được giám hộ: Trong trường hợp giám hộ cho người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, việc thiết lập giám hộ phải được sự đồng ý của chính người đó nếu họ vẫn còn khả năng thể hiện ý chí tại thời điểm yêu cầu.
• Đăng ký giám hộ: Việc giám hộ cần được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định của pháp luật về hộ tịch. Tuy nhiên, đối với trường hợp người giám hộ đương nhiên, dù chưa thực hiện việc đăng ký, họ vẫn phải có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ của người giám hộ theo luật định.
• Nguyên tắc một người giám hộ: Về nguyên tắc, một người chỉ có thể được một người giám hộ duy nhất, trừ trường hợp đặc biệt là cha mẹ cùng giám hộ cho con hoặc ông bà cùng giám hỗ cho cháu.

Đối tượng thuộc diện cần người giám hộ bao gồm:

• Người chưa thành niên không còn cha, mẹ hoặc không xác định được cha, mẹ;
• Người chưa thành niên có cha, mẹ nhưng cả hai đều mất năng lực hành vi dân sự, hoặc cùng gặp khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, hoặc cùng bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; hoặc trường hợp cha mẹ đều bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con và không có điều kiện chăm sóc, giáo dục con theo yêu cầu của người giám hộ;
• Người đã mất năng lực hành vi dân sự;
• Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Điều kiện để trở thành người giám hộ

Pháp luật quy định các tiêu chuẩn cụ thể đối với cá nhân và pháp nhân khi muốn thực hiện vai trò giám hộ nhằm đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho người được giám hộ.

Đối với cá nhân làm người giám hộ

Một cá nhân có thể trở thành người giám hộ nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau:

• Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;
• Có tư cách đạo đức tốt và sở hữu các điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ của người giám hộ;
• Không thuộc trường hợp đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc là người đã bị kết án nhưng chưa được xóa án tích về các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác;
• Không phải là người bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.

Đối với pháp nhân làm người giám hộ

Pháp nhân có thể thực hiện việc giám hộ nếu đáp ứng được các điều kiện:

• Có năng lực pháp luật dân sự phù hợp với nội dung công việc giám hộ;
• Có đầy đủ các điều kiện cần thiết để thực hiện quyền và nghĩa vụ của người giám hộ theo quy định.

Quy định về giám sát việc giám hộ

Để đảm bảo người giám hộ thực hiện đúng trách nhiệm, pháp luật thiết lập cơ chế giám sát việc giám hộ nhằm ngăn ngừa các hành vi xâm phạm tài sản hoặc lợi ích của người được giám hộ.

Người thân thích của người được giám hộ có quyền thỏa thuận cử một người trong số những người thân thích hoặc chọn cá nhân, pháp nhân khác làm người giám sát. Việc lựa chọn này phải dựa trên sự tự nguyện và có sự đồng ý của người được cử làm người giám sát. Trong trường hợp việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản, người giám sát bắt buộc phải thực hiện đăng ký tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ.

Thứ tự ưu tiên xác định người thân thích để cử người giám sát bao gồm:

• Nhóm 1: Vợ, chồng, cha, mẹ, con của người được giám hộ.
• Nhóm 2 (nếu nhóm 1 không có): Ông, bà, anh ruột, chị ruột, em ruột.
• Nhóm 3 (nếu các nhóm trên không có): Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột.

Trường hợp không có người thân thích hoặc những người thân thích không thể cử được người giám sát, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của người giám hộ sẽ thực hiện việc cử cá nhân hoặc pháp nhân làm người giám sát. Nếu phát sinh tranh chấp về việc cử/chọn người giám sát, Tòa án sẽ là cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng.

Người giám sát việc giám hộ (là cá nhân có năng lực hành vi dân sự đầy đủ hoặc pháp nhân có năng lực pháp luật phù hợp) có các quyền và nghĩa vụ trọng yếu sau:

• Theo dõi, kiểm tra quá trình thực hiện nhiệm vụ của người giám hộ;
• Xem xét và đưa ra ý kiến kịp thời bằng văn cấp về việc xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự theo quy định tại Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015;
• Yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét thay đổi hoặc chấm dứt việc giám hộ hoặc giám sát việc giám hộ khi thấy cần thiết.

Việc nắm vững các quy định về giám hộ giúp cá nhân và gia đình bảo vệ tốt hơn quyền lợi cho những thành viên yếu thế trong xã hội, tránh các rủi ro pháp lý không đáng có trong quá trình quản lý tài sản và chăm sóc người thân.

Xem thêm các chủ đề khác

• Để được mua nhà ở xã hội cần đáp ứng điều kiện về nhà ở, cư trú, thu nhập
• Giấy tờ chứng minh điều kiện thu nhập tại khu vực đô thị để đăng ký mua nhà ở xã hội
• Trái cây trổ sang vườn người khác, có được ăn không