Biến đổi khí hậu mà biểu hiện chính là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng đã tạo nên các hiện tượng thời tiết cực đoan hiện nay.
Biến đổi khí hậu, với biểu hiện trọng yếu là sự nóng lên toàn cầu và mực nước biển dâng, đang tạo ra các hiện tượng thời tiết cực đoan trên phạm vi toàn thế giới. Đây được xem là một trong những thách thức lớn nhất đối với nhân loại trong thế kỷ XXI, bởi tác động của nó ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái, tài nguyên môi trường và sự an toàn của cộng đồng dân cư. Việc hiểu rõ bản chất và các hệ lụy từ hiện tượng này là cơ sở quan trọng để xây dựng các chính sách về quy định pháp luật về ứng phó với biến đổi khí hậu.
Biến đổi khí hậu là thuật ngữ dùng để chỉ sự thay đổi của khí hậu do tác động chủ yếu từ các hoạt động của con người, làm biến đổi thành phần của khí quyển Trái Đất. Sự thay đổi này, khi kết hợp với các yếu tố biến động tự nhiên, dẫn đến những biến đổi về khí hậu qua các thời kỳ. Về mặt khoa học, biến đổi khí hậu là sự thay đổi của hệ thống khí hậu bao gồm: sinh quyển, khí quyển, thủy quyền và thạch quyển trong hiện tại và tương lai.
Các nguyên nhân dẫn đến tình trạng biến đổi khí hậu hiện nay được chia thành hai nhóm chính:
Đây là những biến đổi xuất phát từ các yếu tố tự nhiên của Trái Đất, bao gồm: sự biến đổi hoạt động của mặt trời, sự thay đổi quỹ đạo của Trái Đất, sự dịch chuyển vị trí và quy mô của các lục địa, cùng sự lưu chuyển trong nội bộ hệ thống khí quyển.
Đây là nhóm nguyên nhân do tác động trực tiếp từ con người, bao gồm: việc thay đổi mục đích sử dụng đất và nguồn nước; gia tăng lượng phát thải khí CO2 cũng như các loại khí gây hiệu ứng nhà kính khác. Đặc biệt, sự gia tăng nồng độ CO2 trong khí quyển là yếu tố then chốt làm nhiệt độ Trái Đất tăng cao, đòi hỏi các biện pháp khắc phục cấp bách để giảm thiểu tác động toàn cầu.
Nhiệt độ Trái Đất tăng cao khiến các sông băng, băng lục địa tan chảy, làm gia tăng lượng nước đổ vào đại dương. Hiện tượng này dẫn đến nhiều hệ lụy:
Sự thay đổi điều kiện khí hậu và nồng độ CO2 tăng nhanh đã gây tổn hại nghiêm trọng đến nguồn cung cấp nước ngọt, thực phẩm và sức khỏe con người. Các rạn san hô đang suy giảm mạnh do hiện tượng axit hóa đại dương và nhiệt độ nước biển tăng. Đồng thời, tình trạng mất môi trường sống do đất hoang hóa và nạn phá rừng khiến nhiều loài sinh vật đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Dự báo nếu nhiệt độ tăng thêm từ 1,1 đến 6,4 độ C, khoảng 50% các loài động thực vật sẽ đứng trước ngưỡng cửa tuyệt chủng.
Sự khan hiếm nguồn lương thực, nước ngọt và diện tích đất canh tác trong khi dân số không ngừng tăng là tác nhân gây ra các xung đột giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ. Sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên do biến đổi khí hậu có thể dẫn đến các cuộc chiến tranh giành quyền kiểm soát nguồn lực, điển hình như các căng thẳng tại khu vực Darfur (Sud án) liên quan đến tình trạng hạn hán kéo dài.
Môi trường nhiệt độ cao kết hợp với lũ lụt và hạn hán tạo điều kiện lý tưởng cho các loài trung gian truyền bệnh như muỗi, chuột và các loại ký sinh phát triển. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã cảnh báo về sự lan rộng của các dịch bệnh nguy hiểm tại những vùng trước đây vốn có khí hậu lạnh, gây ra hàng ngàn ca tử vong mỗi năm do các vấn đề về hô hấp, tim mạch và tiêu hóa.
Biến đổi khí hậu tạo ra sự phân cực khắc nghiệt: trong khi một số khu vực chìm trong lũ lụt thì những nơi khác lại chịu hạn hán khốc liệt. Hạn hán làm cạn kiệt nguồn nước tưới tiêu, đe dọa an ninh lương thực toàn cầu, đặc biệt tại các khu vực như Ấn Độ, Pakistan và Châu Phi. Ngược lại, sự ấm lên của đại dương cũng là "nhiên liệu" khiến các cơn bão mạnh (cấp 4, cấp 5) gia tăng về cường độ và tần suất, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản.
Các tổn thất kinh tế do biến đổi khí hậu ngày càng trở nên trầm trọng. Các cơn bão lớn gây mất mùa, phá hủy cơ sở hạ tầng, tiêu tốn hàng tỷ đô la để khắc phục. Chi phí cho việc kiểm soát dịch bệnh và tái thiết sau thiên tai tạo ra áp lực thâm hụt ngân sách rất lớn cho các nền kinh tế, đặc biệt là ở các quốc gia đang phát triển.
Để ứng phó hiệu quả, việc chuyển đổi mô hình năng lượng là yêu cầu cấp thiết. Cần hạn chế tối đa việc khai thác và sử dụng các nguồn nhiên liệu hóa thạch như than đá, dầu mỏ và khí đốt, thay thế bằng các nguồn năng lượng tái tạo bền vững nhằm giảm phát thải khí nhà kính.
