Án lệ và giá trị pháp lý của án lệ theo quy định pháp luật

Án lệ và giá trị pháp lý của án lệ theo quy định pháp luật

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, bên cạnh các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành, án lệ đóng một vai trò quan trọng trong việc lấp đầy các khoảng trống pháp lý và đảm bảo tính thống nhất trong hoạt động xét xử. Việc hiểu rõ khái niệm, tiêu chí lựa chọn cũng như nguyên tắc áp dụng án lệ là cần thiết để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia vào quá trình tố tụng.

Khái niệm về án lệ

Án lệ được hiểu là những lập luận, phán quyết trong bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án về một vụ việc cụ thể. Những nội dung này sau khi được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao lựa chọn và được Chánh án Tòa án nhân dân tối cao công bố chính thức sẽ trở thành án lệ để các Tòa án khác nghiên cứu, áp dụng trong quá trình giải quyết các vụ việc có tình tiết tương tự.

Tiêu chí lựa chọn án lệ

Để một bản án hoặc quyết định được xem xét phát triển thành án lệ, cần phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí khắt khe nhằm đảm bảo tính chuẩn mực và giá trị hướng dẫn. Cụ thể bao gồm:

• Làm rõ quy định pháp luật: Chứa đựng các lập luận giúp làm sáng tỏ những quy định của pháp luật còn đang có cách hiểu khác nhau; thực hiện phân tích, giải thích các vấn đề, sự kiện pháp lý và chỉ ra nguyên tắc, đường lối xử lý hoặc quy phạm pháp luật cần áp dụng trong một vụ việc cụ thể.
• Tính chuẩn mực: Các lập luận và phán quyết phải đảm bảo tính chính xác, logic và phù hợp với tinh thần của hệ thống pháp luật hiện hành.
• Giá trị hướng dẫn thống nhất: Có giá trị hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong hoạt động xét xử, nhằm đảm bảo nguyên tắc: những vụ việc có tình tiết, sự án pháp lý tương tự nhau thì phải được giải quyết như nhau.

Quy trình hình thành và công bố án lệ

Quy trình từ khi đề xuất một bản án trở thành án lệ được thực hiện qua nhiều bước chặt chẽ nhằm đảm bảo tính khách quan và sự tham gia ý kiến của cộng đồng pháp lý.

Lấy ý kiến đối với các bản án, quyết định đề xuất

Sau khi nhận được báo cáo về các bản án, quyết định được đề xuất lựa chọn làm án lệ, Vụ Pháp chế và Quản lý khoa học thuộc Tòa án nhân dân tối cao sẽ tiến hành đăng tải nội dung đề xuất trên Tạp chí Tòa án nhân dân và Cổng thông tin điện tử của Tòa án nhân dân tối cao. Thời hạn để các cơ quan, tổ chức và cá nhân tham gia góp ý là 02 tháng. Trong trường hợp cần thiết, các hội thảo lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học cũng có thể được tổ chức.

Trong vòng 01 tháng kể từ khi kết thúc thời hạn lấy ý kiến, đơn vị chủ trì sẽ tập hợp các ý kiến đóng góp, nghiên cứu, đánh giá và báo cáo Chánh án Tòa án nhân dân tối cao để xem xét việc lấy ý kiến của Hội đồng tư vấn án lệ.

Thông qua và công bố án lệ

Trên cơ sở báo cáo của Hội đồng tư vấn án lệ, Chánh án Tòa án nhân trọng tối cao sẽ tổ chức phiên họp toàn thể Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao để thảo luận và biểu quyết. Điều kiện để thông qua bao gồm:

• Phiên họp phải có ít nhất 2/3 tổng số thành viên Hội đồng Thẩm phán tham gia.
• Quyết định thông qua phải được quá nửa tổng số thành viên Hội đồng Thẩm phán biểu quyết tán thành.

Sau khi được thông qua, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao sẽ chính thức công bố án lệ. Nội dung công bố phải đầy đủ các yếu tố: tên vụ việc, số bản án/quyết định chứa đựng án lệ, từ khóa pháp lý, các tình tiết liên quan và vấn đề pháp lý có giá trị hướng dẫn xét xử. Án lệ sau đó sẽ được đăng tải rộng rãi trên các phương tiện thông tin điện tử của Tòa án và đưa vào Tuyển tập án lệ định kỳ.

Nguyên tắc áp dụng án lệ trong hoạt động xét xử

Việc áp dụng án lệ không phải là tùy nghi mà phải tuân thủ các nguyên tắc pháp lý nghiêm ngặt để đảm bảo tính thượng tôn pháp luật. Nếu bạn đang gặp khó khăn về mặt trình tự tố tụng, có thể tham khảo thêm về Thủ tục khởi kiện vụ án hành chính theo quy định pháp luật để nắm rõ hơn các bước cần thiết.

Các nguyên tắc áp dụng bao gồm:

• Thời điểm áp dụng: Án lệ được nghiên cứu, áp dụng trong xét xử sau 45 ngày kể từ ngày công bố hoặc theo quyết định cụ thể của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.
• Trách nhiệm của Thẩm phán, Hội thẩm: Khi xét xử các vụ việc có tình tiết, sự kiện pháp lý giống với án lệ, Thẩm phán và Hội thẩm phải nghiên cứu, áp dụng án lệ để giải quyết. Nếu áp dụng, bản án phải viện dẫn, phân tích rõ ràng các nội dung liên quan từ án lệ. Ngược lại, nếu không áp dụng, Thẩm phán phải nêu rõ lý do trong bản án hoặc quyết định của Tòa án.
• Sự thay đổi của pháp luật: Trong trường hợp Luật, Nghị quyết của Quốc hội, Pháp lệnh, Nghị quyết của Ủy ban thường vụ Quốc hội hoặc Nghị định của Chính phủ có sự thay đổi khiến án lệ không còn phù hợp, Thẩm phán và Hội thẩm không được áp dụng án lệ đó.
• Kiến nghị hủy bỏ án lệ: Nếu do sự chuyển biến của tình hình thực tiễn mà án lệ không còn phù hợp, Thẩm phán/Hội thẩm không áp dụng và phải có trách nhiệm kiến nghị ngay với Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao để xem xét việc hủy bỏ theo quy định.

Việc nắm vững các quy định về án lệ giúp các bên đương sự chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình tại Tòa án. Để hiểu thêm về các vấn đề pháp lý khác, bạn có thể tìm đọc các bài viết về 04 chính sách pháp luật nổi bật có hiệu lực từ cuối tháng 05/2019 hoặc các quy định chuyên ngành khác. Nếu cần hỗ trợ giải đáp nhanh chóng, bạn có thể sử dụng Tổng đài tư vấn pháp luật [MIỄN PHÍ] 24/24 qua điện thoại để được hướng dẫn kịp thời.