Xử lý vi phạm quyền sở hữu trí tuệ

Trong hoạt động kinh doanh và sáng tạo, việc bảo hộ các thành quả trí tuệ là yếu tố sống còn. Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại nhiều hành vi xâm phạm gây thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích của chủ sở hữu. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành (tại thời điểm năm 2021), việc xử lý các hành vi vi phạm quyền sở dụng trí tuệ được thực hiện như thế nào và trình tự ra sao?

Căn cứ xác định hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Để một hành vi bị coi là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cần phải đáp ứng đầy đủ các căn cứ pháp lý theo quy định tại Điều 5 Nghị định 105/2006/NĐ-CP. Cụ thể bao gồm:

Xét đối tượng bị xem xét

Đối tượng bị nghi ngờ phải thuộc phạm vi các đối tượng đang được bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Theo Điều 3 Nghị định 105/2006/NĐ-CP, đối tượng bị xem xét là thực thể bị nghi ngờ nhằm đưa ra kết luận có phải là đối tượng xâm phạm hay không. Việc xác định này cần dựa trên các căn cứ về đối tượng được bảo hộ tại Điều 6 của cùng Nghị định.

Xác định yếu tố xâm phạm trong đối tượng

Yếu tố xâm phạm là những thành phần, bộ phận hoặc đặc tính được tạo ra từ hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Các quy định chi tiết về việc xác định yếu tố này được hướng dẫn cụ thể từ Điều 7 đến Điều 14 của Nghị định 105/2006/NĐ-CP.

Xác định chủ thể thực hiện hành vi

Hành vi xâm phạm phải được thực hiện bởi đối tượng không phải là chủ thể quyền sở hữu trí tuệ, cũng không phải là người được pháp luật hoặc cơ quan có thẩm quyền cho phép sử dụng đối tượng đó. Các quy định về giới hạn quyền và sự cho phép được nêu rõ tại các Điều 25, 26, 32, 33... của Luật Sở hữu trí tuệ.

Địa điểm xảy ra hành vi

Hành vi xâm phạm phải xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam. Nếu hành vi không diễn ra trong phạm vi lãnh thổ nước ta thì không được xem xét là hành vi xâm phạm theo quy định pháp luật Việt Nam. Một hành vi chỉ bị coi là vi phạm khi hội tụ đủ cả 4 căn cứ nêu trên; nếu thiếu bất kỳ yếu tố nào, hành vi đó không cấu thành sự xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Các biện pháp xử lý vi phạm quyền sở hữu trí tuệ

Tùy thuộc vào tính chất và mức độ của hành vi, tổ chức hoặc cá nhân vi phạm có thể bị áp dụng một trong ba hình thức xử lý sau:

• Biện pháp dân sự: Áp dụng theo yêu cầu của chủ thể quyền hoặc bên bị thiệt hại. Các biện pháp bao gồm: buộc chấm dảng hành vi xâm phạm, buộc xin lỗi/cải chính công khai, buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự, bồi thường thiệt hại, hoặc buộc tiêu hủy hàng hóa giả mạo.
• Biện pháp hành chính: Áp dụng đối với các trường hợp theo Điều 211 Luật Sở hữu trí tuệ nhằm xử phạt vi phạm hành chính và áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả.
• Biện pháp hình sự: Áp dụng khi hành vi xâm phạm có đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Về thẩm quyền, Tòa án là cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp dân sự và hình sự. Trong khi đó, các cơ quan như Thanh tra, Quản lý thị trường, Hải quan, Công an và Ủy ban nhân dân các cấp có thẩm quyền xử lý bằng biện pháp hành chính và kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu liên quan đến sở hữu trí tuệ.

Nghĩa vụ chứng minh trong vụ kiện xâm phạm

Trong quá trình tố tụng, nguyên đơn (chủ thể quyền) và bị đơn có nghĩa vụ chứng minh các tình tiết liên quan. Để bảo vệ quyền lợi, chủ thể cần lưu ý các loại chứng cứ sau:

• Chứng cứ về quyền: Bản sao Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan, văn bằng bảo mật sở hữu công nghiệp hoặc các chứng cứ phát sinh quyền hợp pháp khác.
• Chứng cứ về hành vi: Các tài liệu, vật chứng chứng minh có sự tồn tại của hành vi xâm phạm hoặc cạnh tranh không lành mạnh.
• Nghĩa vụ chứng minh ngược (đối với sáng chế): Trong các vụ kiện về quy trình sản xuất sáng chế, nếu nguyên đơn đã cung cấp đủ chứng cứ, bị đơn phải có nghĩa vụ chứng minh sản phẩm của mình được sản xuất theo một quy trình khác không trùng lặp với quy trình được bảo hộ.

Đặc biệt, khi có yêu cầu bồi thường thiệt hại, nguyên đơn có trách nhiệm chứng minh thiệt hại thực tế đã xảy ra và đưa ra căn cứ xác định mức bồi thường theo Điều 205 Luật Sở hữu trí tuệ.

Xác định thiệt hại và mức bồi thường

Thiệt hại do xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được chia thành hai loại chính:

• Thiệt hại vật chất: Bao gồm tổn thất về tài sản, giảm sút thu nhập/lợi nhuận, mất cơ hội kinh doanh và các chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục thiệt hại.
• Thiệt hại tinh thần: Bao gồm tổn thất về danh dự, uy tín, nhân phẩm của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền.

Mức bồi thường được xác định dựa trên tổn thất thực tế. Nếu nguyên đơn chứng minh được thiệt hại vật chất, Tòa án có thể quyết định mức bồi thường bao gồm tổng thiệt hại cộng với khoản lợi nhuận mà bên vi phạm thu được hoặc giá chuyển giao quyền sử dụng tương ứng. Trong trường hợp không thể xác định chính xác số liệu, Tòa án sẽ ấn định mức bồi thường nhưng không quá 500 triệu đồng. Đối với thiệt hại tinh thần, mức bồi thường dao động từ 5 triệu đến 50 triệu đồng. Ngoài ra, bên vi phạm còn phải thanh toán chi phí thuê luật sư hợp lý cho nguyên đơn.

Biện pháp khẩn cấp tạm thời

Để ngăn chặn hậu quả đáng tiếc, chủ thể quyền có quyền yêu cầu Tòa án áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời khi có căn cứ cho thấy: đang có nguy cơ xảy ra thiệt hại không thể khắc phục; hàng hóa bị nghi ngờ xâm phạm hoặc chứng cứ liên quan có nguy cơ bị tẩu tán, tiêu hủy. Việc áp dụng này giúp bảo vệ kịp thời các đăng ký bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp và các tài sản trí tuệt khác trước khi vụ án được giải quyết xong.

Việc hiểu rõ thế nào là hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và các quy định về bồi thường sẽ giúp các chủ thể tự tin hơn trong việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của mình trước những hành vi cạnh tranh không lành mạnh trên thị trường.