Thi hành án phạt tù là một giai đoạn quan trọng trong quá trình tố tụng, nhằm đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Việc thực hiện thi hành án không chỉ đơn thuần là sự trừng trị mà còn bao gồm các hoạt động quản lý, giam giữ và giáo dục cải tạo để người phạm tội trở thành công dân có ích cho xã hội. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ các quy định về trình tự, thủ tục và tổ chức bộ máy thực hiện thủ tục thi hành án hình sự theo quy định pháp luật tại thời điểm năm 2020.
Quy định chung về thi hành án hình sự
Thi hành án phạt tù là hoạt động của cơ quan, người có thẩm quyền nhằm buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý, giam giữ và giáo để họ cải tạo. Quá trình này được thực hiện dựa trên các nguyên tắc cốt lõi sau:
- Tuân thủ Hiến pháp và pháp luật; bảo đảm lợi ích của Nhà nước cũng như quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.
- Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan, tổ chức và cá nhân tôn trọng, chấp hành nghiêm chỉnh.
- Đảm bảo tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa; tôn trọng nhân phẩm và quyền lợi hợp pháp của người chấp hành án.
- Kết hợp chặt chẽ giữa trừng trị và giáo dục cải tạo. Việc áp dụng các biện pháp giáo dục phải căn cứ vào tính chất, mức độ phạm tội, độ tuổi, giới tính, trình độ văn hóa và đặc điểm nhân thân khác.
- Đối với người chưa thành niên, việc thi hành án tập trung vào mục tiêu giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm để phát triển lành mạnh.
- Khuyến khích sự ăn năn hối cải, tích cực học tập, lao động và tự nguyện bồi thường thiệt hại của người chấp hành án.
- Đảm bảo quyền khiếu nại, tố cáo đối với các hành vi hoặc quyết định trái pháp luật trong hoạt động thi hành án.
- Tạo điều kiện để gia đình, cơ quan, tổ chức tham gia vào quá trình giáo dục cải tạo người chấp hành án.
Các loại bản án, quyết định được thi hành hình sự
Theo quy định tại Điều 255 Luật thi hành án hình sự 2014, các loại bản án và quyết định sau đây thuộc phạm vi thi hành:
- Bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm.
- Bản án, quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm.
- Các quyết định của Tòa án trong quá trình giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
- Các bản án, quyết định được thi hành ngay theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
- Quyết định tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù từ nước ngoài về Việt Nam (và ngược lại) đã có quyết định thi hành chính thức.
- Các quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng.
Những hành vi bị nghiêm cấm trong thi hành án
Để đảm bảo sự thượng tôn pháp luật, pháp luật nghiêm cấm các hành vi sau:
- Phá hủy, làm hư hỏng cơ sở quản lý giam giữ; tổ chức trói, trốn hoặc bỏ trốn khỏi nơi quản lý, áp giải phạm nhân.
- Không chấp hành quyết định thi hành án; cản trở việc thực hiện nội quy, quy chế hoặc yêu cầu của người có thẩm quyền.
- Tổ chức, xúi giục, lôi kéo hoặc cưỡng bức người khác vi phạm pháp luật về thi hành án; trả thù, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người thực hiện nhiệm vụ.
- Không ra quyết định thi hành án hoặc không thực hiện quyết định trả tự do cho người được hưởng quyền này theo quy định.
- Thực hiện các hành vi đưa, nhận, môi giới hối lộ hoặc sách nhiêu trong quá trình thi hành án.
- Thiếu trách nhiệm dẫn đến việc tha trái pháp luật người đang bị giam, áp giải; để người chấp hành án phạt tù, án tử hình hoặc trục xuất trốn thoát.
- Lợi dụng chức vụ để đề nghị miễn, giảm, hoãn hoặc đình chỉ thi hành án hình sự cho người không đủ điều kiện; hoặc ngăn cản người đủ điều kiện thực hiện quyền này.
- Làm sai lệch hồ sơ, sổ sách hoặc cấp/từ chối các giấy tờ xác nhận về thi hành án trái quy định pháp luật.
Hệ thống tổ chức bộ máy thi hành án hình sự
Cơ cấu tổ chức thực hiện nhiệm vụ thi hành án được phân cấp rõ ràng bao gồm:
1. Cơ quan quản lý
- Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Công an.
- Cơ quan quản lý thi hành án hình sự thuộc Bộ Quốc phòng.
2. Cơ quan thi hành án hình sự
- Các trại giam thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và các quân khu.
- Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương).
- Cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện (quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh).
- Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu và tương đương.
3. Cơ quan được giao nhiệm vụ cụ thể
- Các trại tạm giam thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Công an cấp tỉnh và cấp quân khu.
- Ủy ban nhân dân cấp xã (xã, phường, thị trấn).
- Các đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương.
Quy trình thi hành án đối với người đang bị tạm giam
Pháp luật quy định cụ thể về thời gian thi hành án hình sự và trách nhiệm của các cơ quan liên quan như sau:
Đối với trường hợp tại trại tạm giam thuộc Công an cấp tỉnh hoặc Công an cấp huyện:
- Trong vòng 03 ngày làm việc kể từ khi nhận quyết định thi hành án, trại tạm giam phải tống đạt quyết định cho người bị kết án và báo cáo về cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh.
- Trong vòng 05 ngày làm việc sau khi nhận được hồ sơ hoàn chỉnh từ Công an cấp tỉnh, cơ quan quản lý thi hành án thuộc Bộ Công an sẽ ra quyết định đưa người chấp hành án đi thực hiện án phạt.
Đối với trường hợp tại trại tạm giam cấp quân khu:
- Trại tạm giam có trách nhiệm tống đạt quyết định và báo cáo cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu trong vòng 03 ngày làm việc.
- Cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu hoàn thiện hồ sơ để báo cáo lên cơ quan quản lý thi hành án thuộc Bộ Quốc phòng trong vòng 05 ngày làm việc.
Trong giai đoạn chờ chuyển đến nơi chấp hành án chính thức, người chấp hành án vẫn được hưởng các chế độ tương đương với phạm nhân. Đối với trường hợp người bị kết án đang tại ngoại, họ có trách nhiệm phải có mặt tại trụ sở cơ quan thi hành án hình sự được chỉ định trong vòng 07 ngày kể từ khi nhận quyết định. Nếu quá thời hạn này mà không có mặt, lực lượng cảnh sát hỗ trợ tư pháp hoặc Cảnh vệ tư pháp sẽ tiến hành áp giải để thực hiện thi hành án.
