Hành vi chiếm đoạt tài sản là một trong những loại tội phạm phổ biến trong đời sống xã hội hiện nay. Tuy nhiên, trong quá trình phân biệt các tội danh xâm phạm sở hữu, nhiều người thường gặp khó khăn khi phân định giữa các hành vi có tính chất tương đồng như cướp tài sản, lừa đảo chiếm đoạt tài sản hay cưỡng đoạt tài sản. Để làm rõ các khía cạnh pháp lý, bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết về cấu thành tội phạm và chế tài xử phạt đối với tội cưỡng đoạt tài sản dựa trên quy định của Bộ luật Hình sự.
Khái niệm về tội cưỡng đoạt tài sản
Theo quy định tại Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), cưỡng đoạt tài sản được hiểu là hành vi đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc sử dụng các thủ đoạn khác nhằm uy hiếp tinh thần người khác để buộc họ phải giao tài sản cho người phạm tội.
Để xác định một hành vi có cấu thành quy định của pháp luật về tội cưỡng đoạt tài sản hay không, cần xem xét đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm sau đây:
Về mặt khách quan
Mặt khách quan của tội phạm này thể hiện qua hai phương thức chính:
- Hành vi đe dọa dùng vũ lực: Người phạm tội thực hiện việc đe dọa sẽ gây thiệt hại về thân thể, sức khỏe cho bị hại. Mục đích của hành vi này là tạo ra tâm lý lo sợ, khiến bị hại tin rằng nếu không giao tài sản thì bạo lực sẽ xảy ra. Điểm khác biệt quan trọng cần lưu ý là giữa thời điểm đe dọa và thời điểm thực hiện việc dùng vũ lực luôn có một khoảng cách nhất định về thời gian. Điều này giúp phân biệt với tội cướp tài sản (nơi hành vi dùng vũ lực mang tính tức thời, làm bị hại không thể chống cự). Việc đe dọa có thể diễn ra trực tiếp (lời nói, cử chỉ) hoặc gián tiếp (qua điện thoại, tin nhắn, thư từ).
- Sử dụng thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần: Đây là việc dùng các áp lực phi vật chất để buộc nạn nhân phải giao tài sản. Các thủ đoạn phổ biến bao gồm: Dọa hủy hoại tài sản (đốt nhà, đập phá xe cộ...) nếu không thỏa mãn yêu cầu. Dọa tiết lộ bí mật đời tư hoặc tố cáo các hành vi sai phạm của bị hại. Vu khống, bịa đặt nhằm hạ thấp uy tín cá nhân/tổ chức. Giả danh cơ quan chức năng (Công an, Kiểm sát, Thuế...) để gây áp lực buộc giao nộp tài sản.
Tội phạm được coi là hoàn thành kể từ thời điểm người phạm tội thực hiện một trong các hành vi nêu trên nhằm mục đích chiếm đoạt.
Về mặt chủ quan
- Lỗi: Người phạm tội thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp.
- Mục đích: Mục đích chiếm đoạt tài sản là yếu tố bắt buộc, là động cơ chính thúc đẩy hành vi uy hiếp tinh thần hoặc đe dọa dùng vũ lực.
Về chủ thể và khách thể
- Chủ thể: Là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi theo quy định của pháp luật.
- Khách thể: Tội phạm này xâm phạm đồng thời hai quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ: Quan hệ sở hữu (là mục đích chính) và quan hệ nhân thân (thông qua việc đe dọa tinh thần). Tuy nhiên, cần phân biệt rõ với các tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản khi yếu tố xâm phạm nhân thân không phải là mục đích cuối cùng của tội phạm.
Chế tài xử phạt tội cưỡng đoạt tài sản
Dựa trên khung pháp lý tại Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), hình phạt đối với người phạm tội được phân hóa theo tính chất và mức độ nghiêm trọng của hành vi như sau:
Hình phạt chính
Tùy vào các tình tiết định khung, người phạm tội sẽ phải chịu một trong các mức án sau:
- Khung 1: Phạt tù từ 01 năm đến 05 năm. Áp dụng cho các trường hợp cơ bản của hành vi cưỡng đoạt tài sản.
- Khung 2: Phạt tù từ 03 năm đến 10 năm. Áp dụng nếu thuộc một trong các trường hợp: Có tổ chức; có tính chất chuyên nghiệp; phạm tội đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ đang mang thai, người già yếu hoặc người không có khả năng tự vệ; chiếm đoạt tài sản trị giá từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng; gây ảnh hưởng xấu đến an ninh trật tự; hoặc tái phạm nguy hiểm.
- Khung 3: Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm. Áp dụng khi chiếm đoạt tài sản trị giá từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng hoặc lợi dụng tình trạng thiên tai, dịch bệnh để thực hiện hành vi.
- Khung 4: Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm. Áp dụng đối với các trường hợp chiếm đoạt tài sản trị giá từ 500 triệu đồng trở lên hoặc lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp.
Hình phạt bổ sung
Ngoài hình phạt tù, người phạm tội còn có thể phải chịu các hình phạt bổ sung như: Phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng hoặc bị tịch thu một phần hoặc toàn bộ tài sản.
Việc nắm vững các quy định về chế tài giúp người dân nâng cao ý thức cảnh giác trước các hành vi xâm phạm tài sản và hiểu rõ quyền lợi pháp lý của mình khi gặp phải các tình huống tương tự. Để phân biệt sâu hơn giữa các loại tội danh khác, bạn có thể tham khảo thêm các chế tài xử lý tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản để có cái nhìn toàn diện về hệ thống pháp luật hình sự.
