Các quy định về quyền tác giả

Đối với mỗi tác giả, tác phẩm không chỉ là một sản phẩm trí tuệ mà còn là "đứa con tinh thần" mang giá trị to lớn về cả mặt tinh thần lẫn vật chất. Nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sáng tạo, pháp luật Việt Nam đã thiết lập các quy định cụ thể về quyền tác giả. Tại thời điểm năm 2021, các vấn đề này được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009).

Căn cứ phát sinh quyền tác giả

Một trong những đặc điểm quan trọng nhất của quyền tác giả là cơ chế xác lập quyền. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) về căn cứ phát sinh, xác lập quyền sở hữu trí tuệ:

“Quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phân biệt nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa công bố, đã đăng ký hay chưa đăng ký.”

Như vậy, quyền tác giả phát sinh theo cơ chế tự động. Ngay khi một tác phẩm được hình thành và thể hiện dưới một dạng vật chất nhất định (như văn bản, bản ghi âm, bản vẽ...), nó đã mặc nhiên được pháp luật bảo hộ mà không bắt buộc phải thực hiện các thủ tục hành chính phức tạp. Tuy nhiên, để thuận tiện cho việc chứng minh quyền sở hữu khi có tranh chấp, nhiều cá nhân và tổ chức vẫn tìm hiểu về Thủ tục đăng ký quyền tác giả mới nhất.

Các loại quyền trong quyền tác giả

Theo Điều 18 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả bao gồm hai nhóm quyền chính: Quyền nhân thân và Quyền tài sản. Nội dung chi tiết của từng nhóm quyền được quy định cụ thể như sau:

Quyền nhân thân

Quyền nhân thân gắn liền với tên tuổi và danh dự của tác giả, bao gồm các quyền tại Điều 19:

• Đặt tên cho tác phẩm.
• Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
• Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm.
• Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Quyền tài sản

Quyền tài sản là các quyền khai thác giá trị kinh tế từ tác phẩm, được quy định tại Điều 20, bao gồm:

• Làm tác phẩm phái sinh (như chuyển thể kịch bản từ truyện).
• Biểu diễn tác phẩm trước công chúng.
• Sao chép tác phẩm dưới các hình thức khác nhau.
• Phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao tác phẩm.
• Truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác (đây là cơ sở quan trọng để xác định quyền liên quan đối với tác phẩm âm nhạc trên môi trường số).
• Cho thuê bản gốc hoặc bản sao tác phẩm điện ảnh, chương trình máy tính.

Cần lưu ý rằng, trong khi một số quyền nhân thân chỉ thuộc về tác giả, thì các quyền tài sản có thể thuộc về chủ sở hữu quyền tác giả (người đầu tư tài chính, tổ chức giao nhiệm vụ) hoặc cá nhân/tổ chức được chuyển giao thông qua Chuyển nhượng quyền tác giả, quyền liên quan.

Thời hạn bảo hộ quyền tác giả

Để cân bằng giữa lợi ích của tác giả và lợi ích chung của cộng đồng trong việc tiếp cận tri thức, pháp luật quy định thời hạn bảo hộ có giới hạn. Theo Điều 27 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2009):

• Quyền nhân thân: Các quyền tại Khoản 1, 2 và 4 Điều 19 (đặt tên, đứng tên, bảo vệ sự toàn vẹn) được bảo hộ vô thời hạn.
• Quyền tài sản và quyền công bố tác phẩm: Đối với tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm khuyết danh: Thời hạn bảo hộ là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố lần đầu. Nếu chưa được công bố trong thời hạn 25 năm kể từ khi định hình, thì thời hạn bảo hộ là 100 năm kể từ khi tác phẩm được định hình. Đối với các loại hình khác: Thời hạn bảo hộ kéo dài suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả chết. Trường hợp có đồng tác giả, thời hạn này tính từ năm thứ 50 sau khi người đồng tác giả cuối cùng qua đời.

Thời hạn bảo hộ sẽ chấm dứt vào lúc 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm kết thúc thời hạn quy định.

Các hành vi xâm phạm quyền tác giả

Pháp luật nghiêm cấm các hành vi sử dụng trái phép tác phẩm nhằm mục đích trục lợi hoặc gây tổn hại đến uy tín tác giả. Theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ, các hành vi sau đây bị coi là xâm phạm:

• Chiếm đoạt quyền tác giả; mạo danh tác giả.
• Công bố, phân phối tác phẩm mà không được sự cho phép của tác giả hoặc đồng tác giả.
• Sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm gây phương hại đến danh dự, uy tín tác giả.
• Sao chép, làm tác phẩm phái sinh, hoặc sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả.
• Không trả tiền nhuận bút, thù lao và các quyền lợi vật chất khác theo quy định.
• Sử dụng các biện pháp kỹ thuật để ngăn chặn việc xâm phạm nhưng bị cố ý hủy bỏ hoặc làm vô hiệu; xóa hoặc thay đổi thông tin quản lý quyền dưới hình thức điện tử.
• Các hành vi nhân bản, sản xuất, phân phối tác phẩm qua mạng truyền thông hoặc phương tiện kỹ thuật số mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu.

Xem thêm các chủ đề khác

• THỦ TỤC ĐĂNG KÝ QUYỀN LIÊN QUAN QUYỀN TÁC GIẢ
• Thủ tục đăng ký quyền tác giả mới nhất