Tại sao lại cần tỏ chức xét xử lưu động ? Ý nghĩa và cách thức tổ chức phiên tòa xét xử lưu động theo quy định hiện nay ? .
Trong hoạt động tố tụng hình sự, bên cạnh việc xét xử tại trụ sở Tòa án, hình thức xét xử lưu động đóng một vai trò quan trọng trong công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật. Tuy nhiên, hình thức này cũng đặt ra nhiều vấn đề cần xem xét dưới góc độ pháp lý và thực tiễn xã hội.
Xét xử lưu động được hiểu là việc Tòa án tổ chức phiên tòa công khai tại một địa điểm không phải trụ sở của Tòa án, thường là nơi tội phạm được thực hiện hoặc tại các địa bàn dân cư tập trung đông người. Về bản chất pháp lý, các bị cáo bị xét xử tại phiên tòa lưu động vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy trình và chế tài nghiêm khắc của Bộ luật Hình sự tương tự như các phiên tòa tại trụ sở.
Điểm khác biệt lớn nhất giữa xét xử lưu động và xét xử tại trụ sở nằm ở tính lan tỏa. Tại trụ sở Tòa án, thành phần tham gia tố tụng thường giới hạn trong những người được triệu tập và thân nhân bị cáo. Ngược lại, các phiên tòa lưu động thường thu hút sự chú ý rất lớn từ cộng đồng. Ví dụ điển hình là các vụ án nghiêm trọng về ma túy hoặc giết người thường được đưa ra xét xử tại các trung tâm văn hóa để người dân có thể trực tiếp theo dõi, qua đó nâng cao nhận thức pháp luật và tạo tính răn đe mạnh mẽ.
Việc tổ chức xét xử lưu động mang lại hai mặt tác động trái chiều mà các cơ quan tiến hành tố tụng cần cân nhắc kỹ lưỡng:
Dưới góc độ cá nhân bị cáo, việc xét xử lưu động có thể tạo ra một "hình phạt phụ" từ phía cộng đồng. Trong môi trường văn hóa làng xã hoặc các khu dân cư có tính kết nối cao, sự lên án, tẩy chay của hàng xóm, họ hàng có thể gây áp lực tâm lý cực lớn. Thực tế đã ghi nhận những trường hợp bị cáo vì quá hổ thạch và không chịu nổi sức ép dư luận đã dẫn đến những hành vi tiêu cực trước khi phiên tòa diễn ra.
Do đó, việc lựa chọn vụ án để xét xử lưu động cần được thực hiện dựa trên các tiêu chuẩn khách quan, tránh tình trạng áp dụng tùy tiện tại một số đơn vị tòa án địa phương.
Để việc tổ chức phiên tòa đạt hiệu quả cao nhất và đảm bảo tính nghiêm minh, các cơ quan Công an, Viện kiểm sát và Tòa án cần thống nhất chỉ đạo, đặc biệt đối với các vụ án có tính chất phức tạp.
Việc lựa chọn vụ án để xét xử lưu động thường gắn liền với việc xác định các vụ án trọng điểm. Tính chất của một vụ án trọng điểm được đo lường bằng mức độ xâm phạm các quan hệ xã hội được Nhà nước bảo vệ và hậu quả do hành vi gây ra. Các căn cứ xác định bao gồm:
Trong lịch sử tố tụng, việc hướng dẫn giải quyết các vụ án này đã từng được cụ thể hóa qua Thông tư liên tịch số 01/TTLN nhằm đảm bảo sự thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Ngoài ra, việc xác định án điểm còn phải căn cứ vào các văn bản chỉ đạo cụ thể như Chỉ thị số 01/2006/CT-UBND về công tác thi đua, khen thưởng hoặc các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Mặc dù tại thời điểm hiện tại chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể về danh mục loại tội phạm bắt buộc phải xét xử lưu động, nhưng thực tiễn cho thấy việc áp dụng cần dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp. Các vụ án trọng điểm do cơ quan trung ương chỉ đạo tại địa phương cũng phải được coi là án trọng điểm của địa phương đó để có kế hoạch huy động lực lượng điều tra, truy tố và xét xử nhanh chóng, chính xác.
Khi thực hiện công tác này, các cơ quan chức năng cũng cần lưu ý đến việc đính chính hoặc cập nhật các văn bản liên quan nếu có sai sót về mặt kỹ thuật pháp lý, tương tự như cách thức xử lý trong Công văn 130/CP-NC 2019 đối với các nghị định về khắc phục hậu quả bom mìn, nhằm đảm bảo tính thống nhất của pháp luật.
Tóm lại, xét xử lưu động là một công cụ sắc bén trong đấu tranh phòng chống tội phạm. Tuy nhiên, để phát huy tối đa hiệu quả mà không gây ra những hệ lụy xã hội không đáng có, cần có sự quy định rõ ràng về tiêu chuẩn lựa chọn vụ án và sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan tư pháp.
