Trong các quan hệ dân sự, họ và tên là yếu tố quan trọng nhất để định danh một cá nhân. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt như tìm lại nguồn gốc huyết thống hoặc thay đổi cấu trúc gia đình, việc điều chỉnh thông tin này là cần thiết. Vậy pháp luật quy định như thế chế về quyền thay đổi họ tên và các trường hợp cụ thể nào được phép thực hiện việc này?
Quy định về quyền có họ, tên của cá nhân
Theo các quy định pháp luật dân sự, mỗi cá nhân đều có quyền cơ bản là có họ và tên. Cụ thể:
- Xác định họ, tên: Cá nhân có quyền có họ và tên (bao gồm cả chữ đệm nếu có). Họ và tên của một người được xác định dựa trên thông tin ghi tại giấy khai sinh của chính người đó.
- Nguyên tắc xác định họ: Họ của cá nhân được xác định theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ dựa trên sự thỏa thuận giữa cha và mẹ. Nếu không có sự thỏa thuận, việc xác định họ sẽ tuân theo tập quán. Trong trường hợp chưa thể xác định được cha đẻ, họ của con sẽ được lấy theo họ của mẹ đẻ.
- Trường hợp trẻ em bị bỏ rơi: Đối với trẻ em bị bỏ rơi, chưa rõ cha mẹ và đã được nhận làm con nuôi, họ của trẻ sẽ được xác định theo họ của cha nuôi hoặc mẹ nuôi dựa trên thỏa thuận của cha mẹ nuôi. Nếu chỉ có một người (cha nuôi hoặc mẹ nuôi), họ của trẻ sẽ theo họ của người đó. Trong trường hợp chưa được nhận làm con nuôi, họ của trẻ sẽ được xác định theo đề nghị của người đứng đầu cơ sở nuôi dưỡng hoặc người đang tạm thời nuôi dưỡng trẻ.
- Quy định về đặt tên: Việc đặt tên không được xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác hoặc trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Tên của công dân Việt Nam phải sử dụng tiếng Việt hoặc tiếng dân tộc khác của Việt Nam; không được đặt tên bằng số hoặc bằng một ký tự không phải là chữ cái.
Quyền thay đổi họ của cá nhân
Pháp luật cho phép cá nhân có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận việc thay đổi họ trong các trường hợp cụ thể sau đây:
- Thay đổi họ cho con đẻ từ họ của cha sang họ của mẹ hoặc ngược lại. Đây là nội dung liên quan đến thủ tục đăng ký thay đổi họ cho con từ họ cha sang họ mẹ theo nguyện vọng của gia đình.
- Thay đổi họ cho con nuôi từ họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ sang họ của cha nuôi hoặc mẹ nuôi theo yêu cầu của cha mẹ nuôi.
- Trường hợp người con nuôi thôi làm con nuôi, người này hoặc cha mẹ đẻ có quyền yêu cầu lấy lại họ cũ (theo họ cha đẻ hoặc mẹ đẻ).
- Thay đổi họ cho con theo yêu cầu của cha, mẹ hoặc của chính người con khi thực hiện việc xác định cha, mẹ cho con.
- Thay đổi họ đối với những người bị lưu lạc đã tìm thấy nguồn gốc huyết thống.
- Thay đổi họ theo họ của vợ hoặc chồng trong các quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài nhằm phù hợp với pháp luật của quốc gia mà vợ/chồng là công dân, hoặc lấy lại họ cũ trước khi thay đổi.
- Thay đổi họ của con khi cha hoặc mẹ thực hiện việc thay đổi họ của chính mình.
- Các trường hợp khác theo quy định của pháp luật về hộ tịch.
Lưu ý quan trọng: Việc thay đổi họ cho người từ đủ chín tuổi trở lên bắt buộc phải có sự đồng ý của chính người đó. Đồng thời, việc thay đổi họ không làm chấm dứt hay thay đổi các quyền và nghĩa vụ dân sự đã được xác lập theo họ cũ.
Quyền thay đổi tên của cá nhân
Bên cạnh việc thay đổi họ, pháp luật cũng quy định rõ phạm vi quyền thay đổi họ tên để bảo vệ danh dự và lợi ích hợp pháp của công dân. Cá nhân có thể yêu cầu cơ quan thẩm quyền công nhận việc thay đổi tên trong các trường hợp:
- Việc sử dụng tên hiện tại gây nhầm lẫn, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình, hoặc xâm phạm đến danh dự, uy tín và lợi ích hợp pháp của cá nhân.
- Theo yêu cầu của cha mẹ nuôi về việc thay đổi tên cho con nuôi, hoặc khi con nuôi thôi làm con nuôi thì cha mẹ đẻ/con nuôi có quyền yêu cầu lấy lại tên cũ đã đặt.
- Theo yêu cầu của cha, mẹ hoặc người con trong quá trình thực hiện thủ tục xác định cha, mẹ cho con.
- Thay đổi tên của vợ, chồng trong quan hệ hôn nhân có yếu tố nước ngoài để phù hợp với pháp luật nước ngoài hoặc lấy lại tên cũ.
- Thay đổi tên đối với người đã thực hiện việc xác định lại giới tính hoặc chuyển đổi giới tính.
- Các trường hợp khác được quy định cụ thể tại pháp luật về hộ tịch.
Tương tự như thay đổi họ, việc thay đổi tên cho người từ đủ chín tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó và không làm ảnh hưởng đến các quyền, nghĩa vụ dân sự đã xác lập trước đó.
Kết luận
Quy định về việc thay đổi họ, tên nhằm đảm bảo sự thống nhất giữa thông tin nhân thân và thực tế đời sống, đồng thời bảo vệ quyền lợi của cá nhân trong các biến động về gia đình và huyết thống. Việc nắm rõ các điều kiện này sẽ giúp người dân thực hiện các thủ tục hành chính một cách chính xác và đúng pháp luật.
Xem thêm các chủ đề khác
